JEANFRUJO

Aupa Mirandés!!

2012-01-30T23:16:00.003+01:00

C.D. Mirandés 1971-72

Escribía Max Aub que un é de onde fixo o bacharelato. Eu estou de acordo, e por iso me considero tanto de Ribadavia e de Miranda de Ebro coma de San Clodio.

No instituto Fray Pedro de Urbina de Miranda estudei eu os dous cursos do Bacharelato Superior, nos anos 1971-72 e 1972-73. Estaba interno no colexio menor Carlos M. Rodríguez de Valcárcel, que se atopaba xusto á beira do vetusto estadio de Anduva, onde xogaba e xoga o C. D. Mirandés. Desde as ventás dos baños dos pisos altos do edificio do colexio, que hoxe xa non existe, víase case todo o campo, excepto a portería do norte, e non foron poucos os domingos que vin xogar ó Mirandés deste esas ventás. Unha das poucas veces que paguei para entrar no campo foi cando xogou o Ourense. Lembro ben que fóramos a ver o partido todos os galegos que estabamos no colexio e algún que outro paisano que residía en Miranda. Saímos todos afónicos do campo. Pero, pagara a pena, o Ourense, por medio de Mantecón, empatara no último minuto do partido, 1-1, despois de ir perdendo gran parte do mesmo. Fora unha gran alegría que celebraramos cumpridamente na taberna do manco, na parte vella de Miranda. Logo, na segunda volta, o Ourense vencera no Couto ó Mirandés por 5-1: miúdo “vacile” levaron os compañeiros de Miranda no instituto! Aquel era o Ourense de Varela Pérez, Seijas, Tomé… A min en Miranda gustárame, sobre todos, Gradín, un centrocampista con gran técnica e personalidade, tipo Schuster, que ata me parece que era de cara a Castrelo de Miño, pero xa non me lembro ben. O ano seguinte o Ourense e o Mirandés xa non xogaban no mesmo grupo da terceira e non puideramos revivir aquela festa. Pero a 1972-73 foi a temporada na que o Ourense fixo unha xesta semellante á do Mirandés deste ano: eliminou á Real Sociedade da Copa, despois de gañar 3-1 en Donosti, no antigo campo de Atocha. Daquela, foron os numerosos compañeiros da zona de Bergara, que tamén estaban no colexio de Miranda (Larrañaga, Lascurain, Julen, Alfredo, Arreguí, Oregui …), os que nos tiveron que aturar os nosos “vaciles”...

O C. D. Ourense que eliminou á Real Sociedade

No Mirandés, daquela, dábanlle algún minuto a un compañeiro meu do colexio, Pachi, que era de Soria e o mellor dos equipos de fútbol e baloncesto do instituto, nos que xogaba quen esto escribe. Neste último equipo estaba Mariano, fillo do conserxe do colexio, que tamén xogaría un par de anos despois no Mirandés. En baloncesto, os grandes rivais do noso equipo eran os da Deóbriga –que case sempre nos gañaban-. A figura deles era un tal Ernesto Sáenz de Buruaga, un aleiro guaperas cun tiro excepcional, tipo Brabender. Dous anos despois sería compañeiro meu de curso e habitación en Vitoria, e gran amigo...

Non vos conto máis. E se tivese a sorte de que algún dos antigos e queridos compañeiros daqueles marabillosos anos lese este texto, pois unha forte aperta.

Aupa Mirandés!!!

Agaíme

2012-01-15T15:54:00.001+01:00

O pasado tres de xaneiro, martes, foi un día frío, húmido e desapacible no Carballiño. Á tarde, decidimos dar un paseo polas antigas terras dos Chaos de Castela, confiando en atopar un tempo algo máis seco e despexado ca no Carballiño, e algo mellor estaba. Deixamos o coche no San Amaro e fomos andando por Agaíme, Viriña, Piroño e Ventoselo, todos lugares da freguesía de San Martiño de Beariz, excepto Agaíme, que pertence á de Santa María de Salamonde.

Desde o San Amaro a Agaíme haberá medio quilómetro en lixeira baixada. Algunha viña erma, campos abandonados e monte. O mapa 1:50.000 do Instituto Geográfico Nacional de 1946 permite comprobar como, en a penas cincuenta anos, a maior parte destas terras pasaron de estar cultivadas a monte. A aldea de Agaíme aparece de súpeto no medio do piñeiral. Segundo os datos do INE, no ano 2010 tiña 20 habitantes, pero eu sospeito que na realidade son menos. Moitas casas cerradas. Soamente ollamos a dúas persoas, unha camiño do eido con seis ou sete vacas pacíficas e un can histérico, e outra que se meteu na casa en canto nos viu. O que levaba as vacas foi o que tranquilizou ó cadelo e nos confirmou o nome do lugar: “Aghaíme”, con gheada.

O casar de Agayme é un dos que xa figura nun documento do mosteiro de San Clodio que sempre se pon como exemplo do afán colonizador dos monxes bieitos no século XII, o testamento do abade Pelagius, do ano 1158. Nos séculos posteriores, unha boa parte destas farturentas terras dos Chaos de Castela, que na maioría conforman o que hoxe é o concello do San Amaro, serían do dominio do mosteiro ribeirá, que cobraba aquí a maioría das súas rendas de pan.

O nome de Agaíme sempre me pareceu enigmático, pero non figura no meu libro Nomes do Ribeiro –os Chaos de Castela non son Ribeiro- e ata o de agora nunca me detivera a estudalo. Trátase dun deses casos únicos que, habitualmente, presentan difícil explicación. Supoño que será por iso polo que non atopei na bibliografía ningunha explicación do mesmo.

Debo comezar sinalando que a forma correcta do topónimo é Agaíme, e non Gaíme, como aparece no Nomenclátor de Galicia, nin tampouco A Gaíme, a forma con falsa segmentación –coma en O Grove ou A Golada- que figura nos carteis de entrada da poboación e nalgún outro rexistro. Para min trátase dun claro antrotopónimo, é dicir, do nome –no xenitivo– dun antigo posesor do lugar. Poñerlle o nome do dono a unha aldea foi un xeito moi habitual de nomear poboacións en Galicia entre os séculos VII e X. O problema neste caso é dar co nome que lle cadraría a Agaíme. Revisada a bibliografía e diversas fontes, soamente atopo un que podería cadrar sen problema. Trataríase de Agaymus, o nome que levaba no século XIV un comerciante siciliano, nativo de Terra Corleone (quen se esquece do don Vito Corleone de Il Padrino!), segundo aparece rexistrado nun traballo do Anuario de Estudios Medievales (1994). O raro nome tal vez podería estar relacionado con Agathymus, un nome grego pouco frecuente, de agathos ‘bo’ e thymos ‘humor’, pero haberá que ver o que nos din os doutores desta igrexa. Máis difícil me parece a relación coa raíz xermánica AG-, presente en Agebaldo, Ageberto, Agafredo Agido, Egido.

O paseo continuou por Viriña. Alí tivemos a sorpresa e a sorte de atoparnos cun vello amigo, que non se chama Agathimus, pero ben merecería este nome porque sempre nos congratula a súa conversa e a súa xenerosidade. Unha botella de albariño e un xamón ben curado foron a causa de que, cando a miña muller e máis eu chegamos de volta ó San Amaro, xa se botase a noite encima, coma agora!! Así que, abur! Xa seguiremos con Viriña, Piroño e Ventoselo.

O peso da crise

2012-01-10T21:29:00.002+01:00

Ás veces un simple dato evita ter que perder o tempo dando explicacións innecesarias. Eu mesmo, porque me molesta que todo o mundo se presente como víctima da crise, teño perdido algún tratando de demostrar que non afecta a todos, ou que, como mínimo, non afecta a todos por igual. Un deses datos aparecía o outro día na maioría dos medios de comunicación, cando contaban que o ano 2011 se cerrara cunha estrepitosa caída na venta de coches –un magnífico indicador da evolución do consumo privado-. Matriculáronse en España no 2011 un 17,7 % de unidades menos ca no 2010, unha porcentaxe de caída que chegou en Galicia ó 34%. Pero, na noticia, comentábase de xeito breve este outro dato: «Y, una curiosidad, las ventas de coches de lujo se dispararon un 125%» (La Voz de Galicia, 3/1/2012). Diante disto, alguén mantén dúbidas sobre o reparto do peso da crise?

O goberno non sabe de onde recortar os 16.000 millóns de euros precisos para diminuír o déficit no 2012 ó nivel esixido por Bruxelas. Pois aí vai outro dato: Vicenc Navarro, acreditado catedrático de economía aplicada e de políticas públicas da Universidade Pompeu Fabra de Barcelona, estima que cun sistema impositivo tan progresivo coma o sueco a facenda española incrementaría os seus ingresos anuais en 200.000 millóns! Serían suficientes para xuntar, non os 16.000 millóns que pretende recortar o goberno, senón os 40.000 millóns que estima Moody´s e aínda quedarían cartos para crear arredor de catro millóns de postos de traballo. Claro que, habería un grave problema para levar adiante o que propón Vicenc Navarro: terían que pagar impostos os ricos!!

-Amigo, aí tocaches en oso!!!

-Certo…

P.D. Un magnífico complemento desta entrega pode ser este interesante artigo sobre o fraude fiscal de Manuel Lago, no diario La Voz de Galicia: Cartografía del fraude

Isaac Díaz Pardo (1920-2012)

2012-01-08T01:21:00.002+01:00

Co seu pai en 1925

Morreu Isaac Díaz Pardo. Descanse en paz. Como é ben sabido, era fillo do artista Camilo Díaz Baliño e de Antonia Pardo Méndez. Menos sabido é que levaba o seu nome polo do empresario Isaac Fraga Penedo, propietario de máis da metade dos cines que había nas cidades galegas nos anos vinte, que era natural de Miomás, aldea moi próxima ó Carballiño, na parroquia de Sagra. Camilo Díaz pintaba carteis publicitarios para os cines de Isaac Fraga en Santiago, fixéronse amigos e compadres, e de aí veu o nome de quen hoxe Galicia chora. De tódolos xeitos, que eu, ignorante, escriba algo sobre Isaac Díaz Pardo, cando as mellores plumas do país compiten por elaborar o máis fermoso panexírico do finado, nada ten que ver con esa anécdota. Simplemente fago uso do dereito que me pode dar outra circunstancia: a de que o seu libro Galicia hoy y el resto del mundo estea entre a ducia dos meus favoritos no perfil do blog, xunto a outros tres galegos: Cantares Galegos, Aires da miña Terra e Sempre en Galiza. Nunca teño visto este libro en seleccións semellantes, e non obstante manteño a miña opinión: considero que se trata dunha das análises máis lúcidas que endexamais se ten escrito sobre Galicia, e iso a pesar de que o libro estea escrito en castelán –«voy a contar y decir estas cosas en castellano pues lo que quiero decir afecta a muchos que no saben gallego, y los gallegos también entendemos esa jerga que nos impuso Castilla». Aínda así, penso que a razón fundamental para a utilización do castelán foi o peche dun círculo que comezara a debuxar coa publicación en 1966 do mítico Galicia hoy, obra colectiva coordenada e asinada por Isaac Díaz Pardo (baixo o pseudónimo de Santiago Fernández) e por Luis Seoane (baixo o de Maximino Brocos). A mítica obra, editada por Ruedo Ibérico e impresa na Arxentina, circulou clandestinamente pola Galicia de finais do sesenta e tivo gran predicamento entre a intelectualidade galeguista da época por dar a coñecer a realidade histórica e social que o franquismo silenciaba: a situación da lingua, a guerra civil, a resistencia armada á dictadura, os exiliados… Certo que tamén axudou a inzar algún mito indesexable sobre a historia de Galicia, por exemplo o de presentar como mártir da patria a Pardo de Cela, persoeiro histórico a quen Albino Núñez xa cualificara acertadamente en 1964 de “sobresaínte inimigo da crase popular galega”. Galicia hoy y el resto del mundo (1987) é un libro en primeira persoa, a corpo aberto como diría M. Rivas, que parte da traxedia do testimoniador, o propio Isaac, que viu como a barbarie fascista acababa coa vida do seu pai. Desa ferida incurable - «No es el peor mal para un individuo que le maten a sus progenitores sino que lo dejen con la boca abierta y desmemoriado para toda la vida… la desmemorización es el arma más poderosa que manejan los enemigos de Galicia y es la causa de la confusa situación en que nos encontramos hoy…»- naceu este libro, «reivindicación de la memoria histórica, el antecedente de los hechos que por acción u omisión condicionan nuestra vida y nuestro comportamiento; por otro lado la protesta contra toda jerarquía, privilegio académico y preeminencia social, contra toda injusticia y contra todo engaño, estupidez y disfraz que tengamos que soportar en quienes tienen poder. ».

Sobre as súas facianas de artista, empresario, editor.., todas notabilísimas, xa se ten escrito de abondo. Pero eu quédome co seu pensamento, co seu Galicia hoy y el resto del mundo, coa súa lucidez de 1987. Logo, moito ruído, moitos aplausos... moito mariposeo ó seu arredor con fins semellantes ós que el criticara nos neomudejares aduladores de Castelao: «para beneficiarse de su prestigio ocultando su ejemplo desmitificador de toda solemnidad y de su amor a las causas justas de su pueblo». Soamente espero que non se cometa o atropelo de trasladar os seus restos ó Panteón de Galegos Ilustres, para non repetir a mesma montaxe que el denunciara ó fío do traslado dos de Castelao.

Ás veces abro o libro de Isaac Díaz Pardo por unha páxina que teño sinalada. Reproduce unha fotografía dun Isaac neno a quen o seu pai colle polo ombreiro e aperta cara a si: os dous parecen inmensamente felices. Debaixo da fotografía aparece unha reproducción da última carta que o pai lle escribiu á familia desde o cárcere de Santiago no verán do 36: «…Estoy bien, casi os diría muy bien, sino fuera por estar aquí… Tengo la seguridad de que yo estoy detenido por alguna calumnia, y así lo creen todos. Muchos besos y ponerme dos letras. Camilo.».

Os bos sempre infravaloran a maldade que existe no mundo.

Madrid - Berlín

2012-01-02T12:11:00.002+01:00

…en el terreno moral,

sólo el ejemplo predica,

sólo él encierra verdad,

no los tratados ni los discursos.

Ingenuidad aprendida

Javier Gomá Lanzón

A semana pasada, os medios de comunicación informaban da designación de Arantxa Sánchez Vicario como capitana do equipo feminino de tenis español da Copa Federación. A decisión da Federación Española foi aplaudida desde a maioría dos medios, que facían fincapé no excelente palmarés da afamada ex-tenista e nos seus éxitos nesa competición. En ningún caso se lembraban os problemas que a ex-tenista tivo con Facenda. Como é ben sabido, o Tribunal Supremo condenou a Arantxa no ano 2009 a pagar máis de tres millóns de euros en concepto de impostos por defraudar ó fisco entre os anos 1989 e 1993. O Tribunal Supremo considerou probado que a tenista tiña a súa residencia en España, e non en Andorra como ela pretendía demostrar para non pagar impostos. Iso non impediu que no ano 1998 se lle outorgase o máis prezado galardón que se concede neste país, o Premio Príncipe de Asturias do deporte.

Tamén foron moi soados os problemas fiscais da alemana Steffi Graf, unha das mellores tenistas da historia e rival de Arantxa en moitas ocasións. Non obstante, as consecuencias dos deslices fiscais de Steffi en Alemaña foron moi distintas ás de Arantxa en España: ademais de pagar tódalas débedas coa facenda alemana, o pai da tenista, administrador das ganancias da filla, pasou 18 meses no cárcere, e ela foi apartada do equipo da Copa Federación en 1995, ano no que, por certo, gañou España, liderada por Arantxa. Ah! Houbo unha consecuencia común para as dúas tenistas: a Steffi Graf tamén lle deron o premio Príncipe de Asturias do deporte, en 1999.

-Exemplaridade pública neste país?...

-Ah, si!… ¡Pepe, mándame outra de funcionarios á grella!!
-Marchando!!

First we take Berlín, then we take Madrid….

Bo Nadal

2011-12-23T10:49:00.000+01:00

Amigos, di o saber popular que “nunca choveu que non escampara”. Anímovos para que, nestas datas tan sinaladas, non vos deixedes levar polo pesimismo destes tempos difíciles. Non estamos para despilfarros, e menos do noso tempo. O conto de Dickens emerxe de novo con forza para reclamar de todos ese espírito do Nadal, tan beneficioso. Lémbrovos o remate do conto:

«…sempre se dixo del (do señor Scrooge) que sabía manter o espírito do Nadal coma ninguén. Oxalá se poida dicir o mesmo de nós, de todos nós! E, como dixo Tiny Tim, que Deus nos bendiga a todos!».

Pois, que así sexa!

Como agasallo, aí vos vai esta panxoliña tan fermosa que cantabamos en San Clodio:

Pola media noite

Cando o galo canta

Nunha vila santa

Que se chama Belén

Nunhas pobres pallas

Nun pobriño establo

Naceu malpocado, Xesús

Xesús noso ben

E morto de frío

Xa non tiña tento

E dábanlle alento

A mula e o boi

Pastorciños novos

Que andades co gando

Ó noso meniño

Traédelle un año

Traédelle ó neno

Algunha cousiña

Traédella logo, traede

Traédella axiña

Vamos pois correndo

Buscar un añiño

Para regalarlle

Ó noso meniño

Bo Nadal

Calquera tempo pasado foi peor! As fotos de Ruth Matilda Anderson

2011-12-14T22:16:00.002+01:00

¡Oh tierra, antes y ahora, siempre fecunda y bella!

Viendo cuán triste brilla nuestra fatal estrella,…

Rosalía

Estes días pódese contemplar en Ourense a exposición “Unha mirada de antano”*. Trátase dunha selección de fotografías de Ruth Matilda Anderson (1893-1983), unha americana que, contratada pola Hispanic Society of America, visitou Galicia entre os anos 1924 e 1926 cun encargo moi claro: rexistrar fotográficamente o cerne da nosa cultura. Ruth Matilda sacou máis de sete mil fotografías e mercou outras tres mil a diversos fotógrafos galegos. Na exposición de Ourense estarán expostas unhas trescentas, pero son suficientes tanto para convencernos de que nos atopamos diante dun dos fondos documentais máis importantes desa época da nosa historia contemporánea como para deixarnos coas gañas de ver a colección completa.

Non carecemos en Galicia de rexistros fotográficos do primeiro cuarto do século XX, máis ben todo o contrario; non hai vila, cidade nin aldea que non teña localizado un amplo repertorio de antigas fotografías dos seus monumentos máis importantes, dos enclaves máis pintorescos ou das festas máis honradas. Pero os nosos fotógrafos centráronse case sempre nas paisaxes, na arquitectura, na familia endomingada, no folclorismo…Coma se o país fose algo que houbera que vender, os fotógrafos da terra esforzáronse tanto en rexistrar a súa cara máis fermosa coma en ocultar a máis desagradable. Tal vez foi Ruth Matilda a primeira que fixou o obxectivo da súa cámara na fonda traxedia deste pobo, o mesmo que xa o fixera Rosalía na poesía ou o facía Castelao na pintura e nos debuxos. As caras das persoas sorprendidas no oficio de vivir, os seus vestidos, o seu calzado ou os enseres dos seus fogares, son un libro aberto a ese pasado recente de Galicia. Pode sorprendernos que a mirada sexa estranxeira, pero non resulta raro que as miradas máis lúcidas veñan de fóra.

Nas fotografías de Ruth Matilda salta á vista a mesma “verdade” debuxada por Castelao, a dun país, tan fermoso coma inxusto, poboado por xente triste e pobre. O elemento arquitectónico das vilas, das aldeas, das cidades, resiste ben o obxectivo de Ruth Matilda, o mesmo cás paisaxes. Pero, cando a lente enfoca os pes descalzos da xente, os corpos flacos dos mozos ou as tristes caras dos nenos –atención á fotografía dos de Vilanova dos Infantes, a eses “galegos na escaleira”-… aparece nítida esa gran verdade que ninguén debería ignorar nin esquecer: hai apenas oitenta anos eramos un pobo atrasado, inmensamente pobre e esencialmente triste. Todo iso, digan o que digan os tratados de historia e conten o que conten os que viven á conta da fabulación recompensada dun pasado mítico e glorioso para este pobre país –atención á fotografía da habitación de Rosalía-. Nestes tempos de crise a algún poderá parecerlle unha broma, pero, nunca fomos tan ricos coma agora! É unha evidencia que non convén esquecer; tal vez así nos queixaríamos menos e gastaríamos máis enerxías e intelixencia na construcción do futuro ca na reconstrucción fraudulenta do pasado... Porque, como ben diagnosticou Beiras, o problema de Galicia sempre foi de atraso, e hai unha cuestión clave que sempre dificulta a nosa saída de tal situación: a conciencia maioritaria e falsa de que non hai un país mellor ca este. Poderíasenos aplicar aquilo que, referido ós sicilianos, poñía Giuseppe T. di Lampedusa na boca de don Fabricio, no Gatopardo: «os sicilianos nunca quererán mellorar pola sinxela razón de que cren que son perfectos. A súa vanidade é máis forte cá súa miseria.».

Quédome cunha instantánea desta excelente e imprescindible exposición. Unha nena lava a roupa nun regato; un neno, tal vez o seu irmán, está mirándoa. O neno está descalzo, cos pés metidos na auga. No cartel que aparece debaixo da fotografía informase do lugar e da data na que foi tirada: Sada, 24 de decembro de 1925!

*Ata o 8 de xaneiro do 2012 no Centro Social de Novacaixagalicia (na Praza Maior). En horario de 17:30 a 20:30 a diario. Os sábados, domingos e festivos, ademais do horario de tarde, polas mañáns de 11:00 a 14:00.

Fajardo

2011-12-08T19:08:00.006+01:00

A casa dos Perera, na Ponte San Clodio

Coa idade, un vai descubrindo que as cousas máis valiosas adoitan ser pouco espectaculares. O mesmo sucede coas persoas, mentres aquelas aparentemente máis distinguidas ou ilustres que algunha vez tratamos acostuman desaparecer da nosa memoria sen deixar a penas rastro, non é raro que emerxan con forza outras máis sinxelas que simplemente conviviron con nós, que é do que se trata. Sospeito que unha vida en contacto permanente coa excelencia e co mérito debe resultar de todo punto inaguantable.

Estes días, por exemplo, veume á memoria o Pepe o Perera, un de tantos entre os que coñecín e pasaron polo mundo sen ansias de impresionar. A familia dos Perera, da Ponte San Clodio, levaba o alcume por un antepasado que estivera nas américas. O antepasado fora dos que na diáspora se esquecera de falar o galego. Cando volveu, todo o que lle cheiraba ó idioma nativo transformábao ó seu xeito ó castelán, incluído o seu propio apelido, Pereira, que pasou a dicir Perera. Fíxolle graza ós veciños ese cambio e así naceu o alcume familiar. Os Perera que coñecín, tres irmaus solteiros, eran parentes nosos; unha das miñas bisavoas, Consuelo Díaz Pereira, era irmá do seu pai. Vivían nunha humilde casiña da Ponte, moi cerca da que fora a natal de Eladio Rodríguez, o eximio poeta e lexicógrafo ribeirao, tan humilde coma a dos Perera. O maior dos irmaus, Juan, era paralítico, home paciente e gran lector; lembro como un compañeiro meu do instituto, o Tejerindo, lle traía tódolos días o ABC e o Ya do quiosco de Ribadavia. O do medio, Ventura, era inspector de policía en Vigo. O máis novo era o Pepe o Perera, que traballaba o capital e andaba algo ó xornal. Cando era cincuentón, alá a principios dos setenta, o Pepe comezou a traballar con certa frecuencia no cámping de Leiro, cando este establecemento estaba rexentado polo Luís de Avión, outro persoeiro que ben merecería unha lembranza. Ó Perera gustáballe moito o traballo no cámping; andar entre estranxeiras con pouca roupa, cando as mulleres de aquí aínda ían moi abrigadas, alegráralle moito a vida. Dese xeito, o Pepe, foi deixando o capital a ermo sen ningunha pena, esqueceuse da rodriga e da cava, e á Ponte soamente ía para durmir. A pesar de que non era xogantín, ás veces, ás noitiñas, facía un pé nalgunha partida, sempre de compañeiro do Luís. Lembro ben a súa estampa de home curtido e correúdo, a súa voz, baixiña, e o seu sorriso, entre escéptico e melancólico; tamén a deferencia coa que sempre me trataba, por sermos parentes, e o nome co que se referían a el os da súa quinta: Fajardo.

Eu daquela pensaba que Fajardo sería o alcume persoal do Pepe o Perera. Algúns anos máis tarde souben que non, que se apelidaba Díaz Fajardo. O apelido Díaz era o que os emparentaba coa miña familia, e o de Fajardo ignoro de onde viña. Un día, cando o Pepe xa levaba anos investigando a xeoloxía do camposanto de San Clodio, entre os nomes dos habitantes da parroquia na época do Catastro de Ensenada (1753), atopei a un tal don Mathias Faxardo de la feligresía de Santa María da Porta, de la villa de Melgaço, e desde entón penso que o apelido Fajardo dos Perera debía estar relacionado con ese tal don Mathias Faxardo, portugués.

Afírmase que o apelido é de orixe galego ou galego-portugués, e podería ser. No idioma do país veciño, fajardo aínda é palabra viva, cos significados de ‘gatuno, traficante, hábil, trocatintas’, que nada casarían co xeito de ser dos Perera, pero xa se sabe que a xenética dá moitas voltas. A etimoloxía resulta dubidosa; Corominas non cre que teña relación co castelán faja, pero non acerta dar outras posibilidades. Tal vez detrás de fajardo estea o latín fagus ‘faia’, segundo pensan outros autores; en francés temos fayard para o nome da árbore, con formas medievais documentadas fagardus e faijard. En galego, ademais, son numerosos os substantivos que presentan o sufixo –ardo, de orixe xermánico e significado aumentativo ou despectivo: xamardo, moscardo, xabardo, bufardo, etc. Certo que a actual distribución do apelido Fajardo en España non invita a pensar na súa orixe galega, dunhas vintecinco mil persoas que o levan soamente unhas seiscentas son galegas; pero hai que considerar que houbo importantes liñas fidalgas do apelido, establecidas no levante español, que probablemente favoreceron a súa expansión por aquelas terras. A rama máis importante foi, desde logo, a que partía de Alonso Yáñez de Fajardo, nomeado adiantado maior do reino de Murcia en 1387. Os Fajardo tamén tiveron importante presencia nas Indias, por iso hai un municipio de Puerto Rico e unha illa no Orinoco, en Venezuela, que levan ese nome. Segundo as crónicas do XVI, o primeiro posesor do apelido sería don Pedro Yañez Gallego, señor de Santa Marta de Ortigueira e avó do citado Alonso Yáñez de Fajardo, quen o levaría por ter vencido a un mouro nunha loita que lle chamaban fajiardo, pero xa se sabe o creto que merecen esas crónicas. Tamén se di que é apelido xudeu, e incluso se dan referencias dalgún Faxardo que practicaba esa relixión; pero, hai que saber que os xudeus levaban exactamente os mesmos apelidos có resto dos habitantes da Península (cousa distinta sería se falásemos dos nomes), como está de sobra demostrado. Eu creo máis ben no simple alcume como orixe do apelido; apelido que, por suposto, levarían múltiples familias sen ningún tipo de relación entre si, aínda que logo a fidalguía propiciase a extensión dalgunhas das súas ramas. Penso, en suma, nuns Faxardo orixinariamente hábiles, trocatintas, traficantes e gatunos. Á Ponte San Clodio, pequeno emporio comercial do Ribeiro na Idade Moderna, chegaría desde Portugal unha destas castes, que, co tempo, rematou na variante totalmente mansa que eu coñecín. Trataríase, en todo caso, dunha evolución moi característica destas terras.

Todo vai peor (continuación)

2011-11-10T19:03:00.003+01:00

Ningunha sociedade pode prosperar e ser feliz

se a maioría dos seus membros son pobres.
Adam Smith.

No futuro, os conflictos sociais

non serán entre o capital e o traballo,

senón entre os ben situados

e os relativa ou especificamente pobres.

K. Galbraith

A economía globlal baseada na alta tecnoloxía

fará que cada vez sexan precisos menos

traballadores para a producción de bens e servicios

Jeremy Rifkin

O paro é unha cousa terrible, pero ten unha característica que non se debe esquecer: non afecta ós que dirixen a política nin a economía. Como dicía Galbraith: «o desemprego é lamentable, pero non o é tanto cando os que o sofren son descoñecidos». Neste aspecto reside, fundamentalmente, a permanencia do problema*. Entón, como é que ós que mandan sempre están falando da súa preocupación polo paro? Certo, en épocas de crise tamén acostuman dicir que se viron obrigados a tomar medidas moi dolorosas (sempre na pel dos outros), pero é fácil de entender: a linguaxe serve fundamentalmente para disimular os verdadeiros sentimentos (Voltaire dixit). Así, non é raro que os que falan moito da caridade resulten ser agarrados; os que sempre teñen a palabra liberdade na boca, tiranos, e os que non calan coas virtudes do traballo, nugalláns. Por esa mesma característica da liguaxe adoito eu botar man da carteira cando alguén di que vai regalar algo.

O paro ten certo parecido con outro mal universal: a fame! Todo o mundo se queixa da existencia da fame, pero o problema nunca se soluciona; e non por falta de alimentos, que sobran, senón pola pouca dilixencia que poñen os que comen ben en repartilos mellor. Os alimentos, dado o estado de desenvolvemento do mundo, non son un ben escaso, simplemente están mal repartidos. Tamén se di que o traballo é un ben (?) escaso, pero tampouco é certo: moita xente está desexando traballar menos. Mentres, sobran os que non poden traballar nada! Outra vez un problema de reparto. Pero hai unha diferencia moi imporante entre a fame e o paro: mentres todos podemos ser lambóns, e comer sen fame, escasean os dispostos a traballar sen cobrar (satisfacción principal que produce o traballo verdadeiro, dígase o que se diga).

Estou en parte co Bertrand Russell que, en 1932!, facía un eloxio da ociosidade. A dignidade do traballo, afirmaba, é un invento dos ricos para manter ós pobres traballando e contentos –cousa nada fácil, por certo–, mentres eles teñen bo coidado de manterse indignos ó respecto. En condicións de paro semellantes ás actuais, pero cun nivel de desenvolvemento tecnolóxico infinitamente inferior, B. Russell propoñía unha xornada laboral de catro horas! (si: de catro horas, en 1932): «A técnica moderna posibilita que o ocio, dentro de certos límites, non sexa unha prerrogativa das clases privilexiadas... se o asalariado ordinario traballase catro horas ó día alcanzaría para todos e non habería paro...». A proposta de Russell, coma tódalas propostas serias que non interesa escoitar, foi cualificada de simplista e utópica, pero o certo é que o seu eloxio resultou profético: «Mantemos ociosa a unha alta porcentaxe da poboación traballadora, xa que podemos prescindir do seu traballo, facendo traballar en exceso ós demais. Cando todos eses métodos non dan resultados, temos unha guerra: mandamos a un certo número de persoas a fabricar bombas e a outros a facelas estallar, coma se fóramos nenos que acabáramos de descubrir ós fogos artificiais.».... Logo, como todo o mundo sabe, viñeron unha chea de medallas para Keynes, o New Deal, o Plan Marshall... pero, que houbera pasado sen a sesión de fogos artificiais? E con isto non quero dicir que non se fixeran cousas boas despois do folión: fixéronse, e moitas! Pero, todo indica que volvemos ás andadas, e outra vez por culpa dun ben escaso (este si) e mal repartido: a memoria. A pesar das terribles experiencias do século pasado, non se acaba de atacar a verdadeira cuestión de fondo: coa tecnoloxía actual non hai carga suficiente de traballo para toda a poboación activa mentres se manteña a mesma xornada laboral de hai un século. En paralelo, o aumento conseguinte da porcentaxe de capital nos procesos productivos segue a contribuír a un aumento das desigualdades entre os que máis teñen e os que menos, desigualdades que son, en última instancia, as que poñen en risco o propio sistema do capitalismo nos países democráticos.

Pregunta: como se sustancia o reparto do traballo? -Non o sei!, o traballo é unha variable moi heteroxénea e os meus coñecementos son moi limitados, aínda que é ben coñecido que en Alemaña xa se ten experimentado o reparto do traballo en diversas empresas con bos resultados. Pero, nesta complicación váleme unha reflexión de Tony Judt: «Para convencer a outros de que algo é correcto ou erróneo, necesitamos unha linguaxe de fins, non de medios. Non fai falla que creamos nas posibilidades que teñen os nosos obxectivos de realizarse. Simplemente debemos crer neles». E o fin debería estar moi claro: “todo o mundo ten dereito a un traballo onde gañarse a vida”. Fronte a ese dereito fundamental, os outros relacionados co traballo (a gañar máis, a traballar máis, etc.) deberían ser totalmente secundarios. Non se crea que esto supón unha revolución; a nosa Constitución (art. 35) contempla este dereito e non o dereito a forrarse, nin a traballar en 24 empresas nin 24 horas ó día. Por algo será!

Pero, quen se opón, dun ou doutro xeito, a que todo o mundo poida ter un traballo digno co que gañarse o sustento? Aquí, tal vez lles gustaría ler: os políticos, os economistas, os empresarios, as grandes corporacións... Pois non, ou non exclusivamente: opoñémonos todos os que estamos ben situados! Resulta evidente que os graos de oposición e culpa son moi diversos, pero ninguén ben situado é totalmente inocente nesta cuestión. Certo que todos aceptariamos traballar menos e repartir o traballo se cobrásemos o mesmo (ou máis, como pretende Sami Nair), pero poucos pasarían por cobrar menos, aínda que gañasen máis (por exemplo en calidade de vida, en tranquilidade, en seguridade no emprego ou en confianza nun futuro mellor para os seus fillos).

Non obstante, tamén hai que dicir que o desigual reparto dos bens no mundo resulta natural. Na natureza son descoñecidos os principios do reparto equitativo e da xustiza. Por que hai guapos e feos? Por que hai bos e malos? Por que hai estúpidos e intelixentes? Por que nuns sitios non para de chover e noutros non cae nin gota? Pódeselle chamar a iso un reparto equitativo? Vese algún tipo de xustiza en tal estado natural das cousas? Evidentemente, non! Agora ben, tamén se debería saber que a civilización avanzou na medida en que foi superando ese estado natural desequilibrado e inxusto. No estado natural, non o esquezamos, a lei do máis forte actúa con total impunidade no medio da máis absoluta indiferencia cósmica, que se limita a marcar o transcurso do tempo. Así que, coidadiño cos que propoñen solucións “de lo más natural”.

*Refírome sempre ó problema do paro como realidade, non ás causas que o producen, moi diferentes entre países. No caso de España, calquera pode redactar unha lista bastante extensa de razóns que explican a nosa nefasta situación nos índices de desemprego. O que non resulta tan fácil é redactar outra con posibles solucións.

Todo vai peor

2011-11-01T23:08:00.002+01:00

John Kenneth Galbraith (1908-2006)

Sabemos o que custan as cousas,

pero non temos nin idea do que valen.

Tony Judt

Coa que está caendo, cando un escribe sobre calquera cousa que non sexa a difícil situación económica que está a pasar o país, non resulta fácil abstraerse do pensamento de que salvo isto, e a saúde, todo ten unha importancia mínima, ridícula e insignificante. Tal vez sería preciso facer algunha anotación ó respecto, aínda que só sexa para deixar constancia de que a un tamén o preocupan as cousas importantes. Percíbese na xente unha sensación de desacougo, de “hora vella” kafkiana: «é coma se houberamos descoidado moitas cousas... Ata agora desentendémonos de todo iso e dedicámonos a facer o noso traballo, pero os acontecementos destes últimos tempos preocúpannos...».

E, aínda que o pareza, tampouco resulta fácil poñer por escrito o que un pensa, sobre todo se non está de acordo co pensamento imperante. Diráselle que os temas da economía son para especialistas, que non está preparado para ter voz nesa liturxia e que, coma se dunha relixión se tratase, basta con ter fe nos sumosacerdotes. Non obstante, todos os que levamos unha casa somos, en certa medida, especialistas en economía, alomenos nalgún dos seus principios máis fundamentais. Mentres, os economistas profesionais, como dicía Galbraith, ofician nunha pobre ciencia que adoita realizar os grandes descubrimentos cando xa pasaron os feitos. En última instancia, os cidadáns, aínda que non estean preparados para dar solucións, son moi capaces, coma calquera enfermo, de darse conta de cando algo non vai ben; tanto coma de percibir que os tratamentos prescritos non están dando resultado. Pois si, como pensaba Tony Judt (Algo va mal, 2010), “algo ía mal”, e a penas un ano despois, como se podía sospeitar, “todo vai peor”.

A crise que nos afecta é un problema relacionado con múltiples variables, de solución tan difícil coma incerta. O meu propósito non pasa de facer algunha reflexión sobre un aspecto que ten demostrado ser o mal máis perverso das crises: o desemprego. A Gran Depresión, posterior o crack de 1929, ensinounos moitas cousas e a fundamental foi a posibilidade dun alto nivel de desemprego permanente xunto a unha depresión xeral e continuada. Ata entón, de acordo coa teoría económica clásica, pensábase que as leis do mercado impedirían un alto nivel de desemprego tralo correspondente axuste de prezos. Pero non, coa depresión da década dos trinta aprendeuse, de forma tráxica, que os ingresos non sempre se reinvisten, que en épocas de inseguridade moitos cartos van parar ás caixas fortes e que os parados medran coma a espuma. Así, en 1932, o desemprego alcanzaba en Estados Unidos ó 25% da poboación activa, e en Alemaña o 40%. Nesta coxuntura, non o esquezamos, chegou Hitler e a Segunda Guerra Mundial... O mesmo Galbraith, a quen antes citaba, un dos máis profundos analistas do crack do 29, afirmaba: «Foi a guerra e non a sabedoría económica a que levou ó final da depresión».

Primeira lección: non tentar a sorte!

(probablemente continuará)

A forza da imaxinación

2011-10-15T14:43:00.000+02:00

Le este libro de principio a fin,

e cando o remates, volve a lelo.

É unha marabilla.

Gustave Flaubert a George Sand

Seguindo a recomendación de Flaubert, non se cansaba Pla de ler os Ensaios de Montaigne; eu tampouco. Richard Feiynman, un afamado físico que foi premio Nobel, afirmaba que se, diante dun cataclismo, tivese que salvar un só concepto do vasto coñecemento científico contemporáneo, decantaríase por este: “a materia está formada por átomos”. Non sei cal sería a resposta de Feynman se lle permitisen salvar ademais un libro. Tampouco sei eu a que daría; pero, desde logo, nunha primeira selección estarían, sen dúbida, os Ensaios de Montaigne. Supoño que nesa sociedade post-cataclísmica tan precisa debería resultar a sabedoría coma o bo humor, e na combinación deses dous compoñentes esenciais de todo bo texto poucos autores superan a Montaigne.

Montaigne comezou a redacción dos seus Ensaios en 1568, ós 35 anos, logo dun accidente que case lle custa a vida. A mediados do século XVI, cando a idade de matrimonio roldaba os 20 anos e poucos individuos pasaban dos 40 ou 45, 35 anos era a idade dunha persoa totalmente madura. Por iso, Ensaios é unha obra plena de madurez; tal vez tamén, unha obra que, no seu conxunto, está dirixida a persoas con certa experiencia da vida. Así, cando trata o tema da forza da imaxinación, non analiza as fantasías gloriosas dos infantes, nin as dos adolescentes, nin sequera as potencialidades indubidables, agora tan buscadas, que ten a imaxinación nos individuos adultos, tanto no mundo da política, coma no da ciencia, no do arte ou no da industria. Non, o Montaigne dos Ensaios é un home retirado dos seus traballos, moi lonxe das intrigas e das ambicións mundanas. Simplemente é un home que, coma tantos, quere desfrutar tranquilo dos anos que lle quedan de vida na compañía das súas persoas máis queridas, das súas paisaxes do Perigord, da súa biblioteca… E quere facelo reflexionado sobre o sentido da vida, sobre a fraxilidade humana, sobre a nosa efémera existencia… Pero, sempre cun sorriso na boca.

No ensaio sobre a forza da imaxinación, conta Montaigne, entre outras, a historia dunha muller que cría ter tragado un alfinete co pan que comía. A pobre muller berraba atormentada pola dor insoportable que sentía na gorxa, coma se fose morrer afogada dun momento a outro. Unha persoa experimentada que a acompañaba, ó ver que non había inchazón nin alteración observable, considerou que o único que había no caso era aprehensión: deulle un vomitivo á muller e, cando vomitou, puxo nun anaco de pan un alfinete dobrado, que mesturou disimuladamente co vómito. Cando llo amosou á doente, esta sentiuse nova ó instante, libre de todo mal e dor. A historia de Montaigne tróuxome á cabeza unha afastada noite dun incerto ano, en Santiago, charlando sobre cousas semellantes nun piso de estudantes. Contou un dos presentes a historia dun paciente psiquiátrico que fora operado no cranio nun hospital da cidade. Cando o tal paciente fora a facer a primeira revisión post operatoria, á pregunta do médico de que tal ía, o paciente díxolle que todo marchaba moi ben, que non lle doía nada, pero que cando se movía semelláballe que tiña unha campaniña na cabeza, e que iso estábao volvendo louco; nin sequera na cama podía descansar, pois, de noite, cada vez que daba unha volta, a campaniña daba un par de badaladas. O médico escoitou con atención o relato do paciente e amosou a súa estrañeza, pero díxolle que había que estudar o caso. Deste xeito, decidiu facerlle un estudo radiolóxico, que resultou totalmente normal. Non obstante, coñecedor do historial do paciente, cando se presentou de novo diante del, ensinoulle unha radiografía, que non era a del, na que se observaba unha mancha borrosa. Explicoulle que, en efecto, aquela mancha indicaba que había algo metálico na súa cabeza; que non podía saber o que era nin como chegara alí, pero que estaba moi superficial e que sería cousa moi sinxela sacarllo. Operouno dous días despois: sedouno, fíxolle un pequeno corte na cabeza e cerrou cuns cantos puntos de sutura. Cando o home espertou, presentouse o doutor moi satisfeito: -tiña razón, non temos explicación do que ocorreu, pero tiña vostede na cabeza este cascabel; e presentoulle un, aínda con restos de sangue, do tipo dos que se lle poñían antes ós gatos e ós furóns. O bo do home saíu totalmente satisfeito e nunca máis apareceu pola consulta do médico. Doutra historia semellante, tamén verídica, fun eu testemuña, e aconteceulle a un compañeiro de traballo, de xeométrico apelido, no centro que eu traballaba fará uns vinte cinco anos. Era un día calquera no que estabamos eu e mailo xefe de estudos tomando un café tranquilamente na cantina do centro. Niso, preséntase o devandito compañeiro, que estaba dando clase a esa hora, branco coma a cera, e chámame a parte. Eu pensei inmediatamente nalgunha falta de respecto dun alumno, nalgunha expulsión ou eu que sei… Pero non; sen máis preámbulos, dime: -F….., acabo de tragarme la dentadura postiza. ¡Llévame al médico, por favor!; - ¿Pero, cómo... hombre?; -¡Pues, estaba explicando y…! Dado que eu non tiña alí o coche, foi o xefe de estudos quen, inmediatamente, o levou ó médico que prestaba servicio habitual ós alumnos do centro, que tiña a consulta bastante cerca do instituto. Cando chegaron, o médico, diante do inaudito do caso que se lle presentaba, logo de intentar tranquilizalo –sen moito éxito, por certo-, dicíndolle que o máis probable sería unha expulsión da dentadura por vía rectal, decidiu realizar un estudo radiolóxico para ver onde se atopaba o demo da voluminosa prótese dental. Mandou entón o doutor que o veterano profesor se desvestise, nun pequeno cambiador que había na consulta, mentres el preparaba o aparato e a placa correspondente. A todo esto, o xefe de estudos, que era de ciencias, con cara de circunstancias, non acababa de ver claro o tema da expulsión da dentadura por vía rectal nin tampouco a facilidade coa que se introducira o obxecto pola gorxa do profesor nun, hipotético, arrebato de elocuencia do mesmo. Pero, é o caso, que ó pouco de entrar no vestidor, observa como sae o compañeiro, espido de medio corpo para arriba, descalzo e coas gafas postas, pero con moita mellor cara, e se dirixe lixeiro cara a el. Nesto, dille ó oído, polo baixiño: -P…., tranquilo; al desvestirme, acabo de comprobar que tenía la dentadura en el bolsillo de la chaqueta… ¿Qué te parece, haré la placa o no?...

Neutrinos por OPERA

2011-09-24T13:10:00.003+02:00

O outono parece que entra con forza. O día preséntase baixo unha néboa intensa, aínda que pola tarde din que estará soleado. Nos cristais que están ó norte, detecto por primeira vez a condensación típica dun día de inverno. E fai algo de frío.

Almorzando, escoito na radio a noticia sobre un experimento que podería poñer en dúbida un dos postulados da teoría da relatividade especial de Einstein, aquel que di que a velocidade da luz é un máximo, e que o seu valor é independente do sistema de referencia: un dos piares da física moderna. Era o que nos faltaba! ... Acudo a internet e, en efecto, o denominado experimento OPERA fixo públicos onte uns resultados, relativos á medida da velocidade duns feixes de neutrinos de alta enerxía, que demostrarían que tales partículas terían viaxado a unha velocidade superior á da luz. Segundo eses resultados, os neutrinos, no seu desprazamento entre o CERN de Xenebra, lugar onde foron producidos, e un laboratorio subterráneo no Gran Sasso, en Italia, a 730 km do CERN, terían realizado o percorrido en 60 nanosegundos menos cá luz (que tardaría 2,4 milisegundos): «..si el resultado anunciado fuera cierto. Sería uno de los mayores descubrimientos desde 1898, cuando Michelson y Morley establecieron que la velocidad de la luz es la misma para todo observador en movimiento no acelerado…», opina Álvaro de Rújula, un dos físicos españois de máis prestixio internacional, nun interesante artigo (Más rápido que su sombra) que publica no diario El País, no que, por certo, se amosa máis ben escéptico con respecto a estes resultados: « En mi opinión, la reacción más razonable al resultado de OPERA es preguntarse dónde está el sutil error. En estas ocasiones hay que hacer más experimentos antes de vender la piel del oso. Y mojarse. Si el resultado se comprueba me corto la tiza, como los samuráis quiebran su sable.». Ben… Eu, na miña ignorancia, non apostaría algo tan valioso: resístome a crer que na Física –coma en calquera outra disciplina- estea escrita a última palabra. Paréceme que, do mesmo xeito que os resultados do experimento de Michelson e Morley deron lugar a unha Física baseada en novos postulados, nalgún momento os resultados doutros experimentos obrigarán a revisar estes nos que agora creemos. Por que o OPERA non podería ser un deles? Máis prudente me parece a postura de Hawking: «É pronto para sacar consecuencias». Tamén resulta importante darse conta de que eses novos postulados, no caso de que se establecesen, non van enterrar ós actuais, simplemente serán os que se deberán aplicar nuns contextos determinados. Do mesmo xeito, os postulados de Einstein non me eximiron a min nin ós meus alumnos de estudar as leis de Newton, perfectamente válidas en tódolos sistemas nos que resultan insignificantes os efectos relativistas –por certo, a maioría dos sistemas que coñecemos o común dos mortais-. Claro que, resulta comprensible que nunha sociedade tan desexosa de acontecementos espectaculares –por algo se ten denominado a sociedade do espectáculo- coma a nosa, unha postura de calma e normalidade tal vez non sexa a que mellor se venda.

O que me asombra de verdade é a revolución que supuxo INTERNET. Onte fixéronse públicos estes resultados, e onte mesmo calquera individuo tan insignificante coma min, en calquera parte do mundo, puido ter acceso á roda de prensa que deron os membros do equipo que realizou o experimento e ó texto integro do propio traballo: esta si que é unha verdadeira revolución, impensable hai tan só vinte anos. Polo demais, quedareime cunha gran verdade que aparece no artigo de Álvaro de Rújula: “a luz viaxa máis rápida có son, de aí que, en xeral, todos parezamos máis intelixentes antes de falar” (e máis guapos, segundo xa se sabía).

Agora, está saíndo o sol. Comprobo que permanece aí e que nós seguimos xirando ó seu derredor segundo o establecía a Lei de Gravitación Universal de Newton. É unha grande, fermosa e tranquilizadora noticia. Vou a celebrala.

O Carballiño, 24 de setembro do 2011

Camiños do exilio 2

2011-09-07T12:29:00.001+02:00

Hay un cuadro de Klee que se llama Angelus Novus. En él se representa a un ángel que parece

como si estuviese a punto de alejarse de algo que lo tiene pasmado. Sus ojos están desmesuradamente

abiertos, la boca abierta y extendidas las alas. Y este deberá ser el aspecto del

ángel de la historia. Ha vuelto el rostro hacia el pasado.

W. Benjamin

De Colliure a Portbou a sinuosa estrada D914 continua bordeando a costa. A paisaxe é moi semellante á de Argelés Sur Mer a Coillure. Costa recortada e escabrosa e ladeiras cheas de viñas en pequenos socalcos, á dereita as verdes cumes dos Pirineos e á esquerda o azul inmenso do mar. As terras, esquistosas e abermelladas (Cote Vermeille). De vez en cando algunha aciñeira, algún olivo, algún piñeiro manso. Pásase sobre tres pequenas vilas asentadas en pequenos entrantes do mar, todas co seu porto e a súa praia: Port Vendrés, Banyuls su Mer e Cerbere. Logo, sóbese ó coll dels Balitres, e xusto neste alto atópase a fronteira con España. Dependencias de aduana abandonadas, grafitis nas paredes dos edificios e reixas metálicas con candados nas portas e ventás. Desde pouco antes da fronteira desaparecen as viñas. A entrada en España significa, tamén aquí, a entrada nun territorio de campos abandonados, a entrada nun país que, en xeral, renegou da agricultura: mala cousa. Desde o alto vese, alá ó fondo, noutro angosto entrante da costa, o pobo de Portbou, apertado, entre a praia e a estación do tren. Semella un pobo pegado a unha estación.

Entramos. Parece un pobo decadente, incluso máis ca La Jonquera. Á dereita da estrada un deses grandes bloques residenciais característico dos anos corenta ou cincuenta, coa pintura das paredes desconchada; semellan vivendas sociais desa época ou tal vez unha antiga casa cuartel. As casas, en xeral, son vellas, e moitas parecen cerradas. A estrada pasa no centro do pobo por xunto á praia: fermosa e recollida. Algunhas cafeterías e restaurantes na rambla que a bordea. Non se ve a vida das vilas francesas polas que acabamos de pasar. A vila ten algo de misteriosa e inquietante, unha atmosfera coma de trens vixiados, de policías que piden a documentación en calquera esquina, de trampa sen posible escapatoria. Sospeito que por aquí pasan moitos turistas, pero ignoro cantos se deteñen. Por fin, chego ó meu destino: o cemiterio. Está orientado ó nacente, mirando ó mar. Non ruxe unha alma vivente, pero paréceme o sitio máis alegre e despexado do lugar.

Entre Banyuls Sur Mer e Portbou, en paralelo á estrada que vimos de percorrer, pero a maior altura e polo monte, transcorre unha das múltiples vereas que percorreron miles de exiliados españois na súa fuxida. Trátase da verea Lister, que leva este nome porque, en febreiro do 39, foi a vía de retirada do famoso xeneral republicano e de parte dos homes da súa brigada. Agora, esta verea é moi coñecida porque foi o camiño que, en dirección contraria, andivo o filósofo alemán Walter Benjamin fuxindo do nazismo en setembro de 1940, apenas un ano despois da saída republicana ó exilio. Resulta curioso, os camiños, que adoitan concibirse como estruturas que facilitan a chegada a algún sitio, revélanse ás veces xusto co sentido contrario, como vías de fuxida.

Walter Benjamin, o pensador de orixe xudeu que foi capaz de transformar a filosofía en poesía, chegou a Portbou o 25 de setembro. O 24 pola tarde saíra de Banyuls formando parte dun pequeno grupo de xudeus que tiña como obxectivo pasar a España polo monte. Era o seu sétimo ano de exilio. Despois do trunfo de Hitler, en 1933, fixara a súa residencia en París. En xuño do 40, trala ocupación nazi, fuxe cara ó sur. Ese verán, en Marsella, conseguiría un visado para poder entrar nos Estados Unidos -onde esperaba reunirse cos seus amigos Adorno e Horkheimer-, pero infórmano de que a única forma de saír de Francia é polos Pirineos e de xeito clandestino. A súa intención, a mesma cá dos xudeus que o acompañaban no camiño a Portbou, era lograr un permiso para atravesar España, e logo embarcar en Portugal con dirección ós Estados Unidos.

Xa en Portbou, Benjamin preséntase na comisaría, pero denégaselle o permiso de entrada no territorio español. Dada a súa mala saúde, a policía consinte en deixalo pasar a noite nunha pensión de Portbou, pero sabendo que será entregado ás autoridades francesas o día seguinte. Benjamin, cansado de fuxir e temendo unha máis que probable deportación e entrega ós nazis, suicídase esa mesma noite cunha sobredose de morfina. Tiña corenta e oito anos. Está enterrado no cemiterio de Portbou.

Diante da entrada do camposanto está o Passagem, a obra que o escultor xudeu Dani Karavan realizou en memoria do autor de Dirección Única e de todos os refuxiados. O nome do monumento, Passagem, fai referencia á inacabada obra de Benjamin Passagemwerk (Libro de los pasajes na traducción castelán). A obra escultórica é un pasadizo de metal oxidado, de sección rectangular, que parte da esplanada que hai diante do cemiterio e fúndese na rocha -«Na antiga Grecia ensinábanse certos lugares que descendían ó submundo. A nosa existencia desperta tamén é unha terra na que por lugares ocultos descéndese ó submundo, unha terra repleta de discretos lugares onde desembocan os soños»-. A través da vertixinosa escaleira que o atravesa, baixamos na busca da luz da saída, mestura do azul do ceo e do azul do mar. Os escalóns pérdense dentro das augas do Mediterráneo, pero non podemos completar o camiño, unha mampara transparente impídenolo. Nesta mampara pódese ler unha cita de Benjamin que ningún historiador debería ignorar: «É tarefa máis ardua honrar a memoria dos seres anónimos cá das persoas célebres. A construcción histórica está consagrada á memoria dos que non teñen nome.».

No Passagem de Karavan, onde soamente botei en falta o buzón -«Diante da entrada do pasaxe, un buzón: unha última oportunidade de enviar unha sinal ó mundo que se abandona»-, revivín unha sensación angustiosa que me levou á infancia. Era a que sentía cando, de neno, xogando a policías e ladróns, escollía como último refuxio o pasadizo, tamén rectangular e escuro, pero de pedra, que conduce ó regueiro de San Clodio por debaixo da estrada de Meín, coa diferencia de que aquela travesía había que facela en absoluto silencio, cos pés na auga e sobre un chan máis irregular, sen escaleiras; ademais, á saída non estaba o Mar Mediterráneo, senón o pozo de lavar de San Clodio. Sempre pensei que os xogos infantís eran moi formativos. Benjamin tamén:

«Tendría que estudiarse... primero: el gato y el ratón (todos los juegos de persecución); segundo: la hembra que defiende la nidada (el arquero de futbol, el tenista); tercero: la pelea entre dos animales por la presa, el hueso, el objeto sexual (la pelota de futbol, de polo...)... Por último, semejante estudio tendría que profundizar en la gran ley que, por encima de todas las reglas y ritmos aislados, rige sobre el conjunto del mundo de los juegos: la ley de la repetición. Sabemos que para el niño esto es el alma del juego, que nada lo hace más feliz que el “otra vez”. El oscuro afán de reiteración no es menos poderoso ni menos astuto en el juego, que el impulso sexual en el amor.».

A viaxe continuou. Pero tampouco se trata de contar todo.

P.D. Mentres escribía este texto lembraba unha fermosa tarde de outono do ano pasado, en Mondariz, charlando con José María Ridao. Estes camiños do exilio débenlle moito ó seu magnífico libro El pasajero de Montauban, unha lectura imprescindible. Foi no seu capítulo X, Aparecer en escena huyendo, onde, hai algúns anos, coñecín a Benjamin.

Camiños do exilio

2011-08-30T13:41:00.005+02:00

Fue un río humano,

negro de dolor y de miseria...

Julián Zugazagoitia

Fuxindo a Francia no 39

Nunca tiven excesiva afección ás peregrinacións, e moitos menos ás que veñen impostas polas modas ou pola publicidade. Gústame seguir os meus propios camiños. Ademais, teño certa prevención coa palabra pelingrín (1). Na miña lingua, chamarlle a alguén pelingrín é insultalo, é o mesmo ca dicirlle que é un perdido. Pero a prevención é absolutamente persoal: non teño nada contra os pelingríns, dáme igual que peregrinen por devoción ou por afección, incluso que sexan uns perdidos. Andar perdido, ó fin e ó cabo, é o máis normal, sobre todo para o estranxeiro, para o que anda por fóra da súa terra, que é o significado que mellor cadra con pelingrín (< lat. perigri ‘en país estranxeiro’, prob. de per-agri, do que deriva peregrinus> peregrino).

Entre os obxectivos da miña viaxe ó Empordá estaba percorrer os camiños do exilio á marxe de calquera peregrinación. É probable que estivese acertado Isaac Díaz Pardo cando afirmaba, en Galicia y el resto del mundo, verdadeiro e lúcido manifesto contra a desmemoria, que a guerra civil española foi o feito cultural máis importante do século XX, e tamén cando dubidaba de que o país merecera os sacrificios que fixeran os exiliados por el. Pero tal vez ninguén coma Julián Zugazagoitia, ministro de gobernación da República e testemuña directa da traxedia, no seu libro Guerra y vicisitudes de los españoles², foi capaz de transmitirnos o enorme sufrimento dos camiños do exilio.

A calor e a luz dos días de xullo nos que decidín percorrer eses camiños en nada podían lembrar os fríos e grises días de comezos do mes de Febreiro do ano 1939, aquel fatídico mes no que varios centos de miles de españois, no que foi o éxodo máis grande da nosa historia (que non o único), fuxían do país para tratar de salvar o ben máis valioso que lles fora dado: a vida. Entre eses centos de miles de españois había moitos galegos, e un deles era o meu tío Serafín, por quen eu souben deses camiños, cando aínda estaban borrados da historia oficial de España. Na estrada entre Figueres e La Jonquera, que son a penas 20 km de distancia en lixeira subida, e pouco máis dun cuarto de hora de viaxe en coche, nada fai sospeitar as dificultades que tivo este itinerario, un dos principais do exilio español, para aqueles homes e mulleres que, cansados, angustiados, esfameados e vencidos, experimentaban en carne propia a realidade da dilatación espacio-temporal característica das circunstancias máis adversas. La Jonquera pareceume un pobo decadente. A estrada nacional pasa por fóra do pobo e concentra na súa beira boa parte do comercio local, que semella debeu vivir tempos mellores. No noso fervor polo progreso e pola mellora das comunicacións, gastamos montóns e moreas de cartos en desviar as estradas dos cascos urbanos e á vista está que non sempre acertamos: en Le Perthus (Francia), xusto na fronteira, a estrada nacional segue a cruzar polo medio e medio do pobo, con colas e con atascos, e o pulo comercial que se observa nesta vila non admite comparación co que (non) observamos na Jonquera (o misterio aínda resulta maior se consideramos que en Le Perthus todo é moito máis caro). No centro de La Jonquera está o Museo do Exilio, que resulta recomendable visitar, pero a súa categoría, na miña opinión, non está en consonancia coa relevancia histórica das circunstancias que alí se lembran. Excepción feita da amabilidade do persoal, que foi exquisita, eu, a verdade, esperaba algo máis dese museo. En todo caso, entre Figueres e Le Perthus, fóra do museo, non vin nada que me lembrase o gran éxodo do 39. Calquera dos moitos roteiros que se anuncian ó longo e ó ancho do pais –ruta dos viños, do románico, dos muíños e ata das tapas- aparece máis indicado ca este tráxico camiño da nosa historia recente.

Unha vez en Francia, baixamos ata Argelés Sur Mer: curvas e máis curvas. Cerca de Argelés a paisaxe recupera a horizontalidade. A estrada non é mellor ca calquera das que unen dúas vilas galegas. As diferencias entre estas estradas locais francesas e as nosas están no gusto e no respecto polo medio: estas están mellor pintadas, polas beiras están plantadas adelfas brancas e rosadas, os carteis indicadores están unificados e son elegantes, sempre hai un espacio de verdor entre a estrada e as fincas próximas, hai máis rotondas e menos cruces, evitáronse os grandes desmontes e a visión da rocha descarnada, etc. A estrada chega a Argelés e de novo cruza polo medio e medio da coidadísima vila; á esquerda, as cumes das últimas estribacións dos Pirineos, frecuentemente coroadas por antigas fortalezas fronteirizas, poñen o fondo á paisaxe. Xa en Argelés Sur Mer, a planicie impide sospeitar a presencia do mar, que se descubre antes polo GPS ca pola vista. O pobo resulta discreto, e polo número de coches que hai nos aparcamentos paralelos á praia, parece haber moita concorrencia de veraneantes. Aparcamos. A inmensidade do areal é tal que a pesar do xentío aparece case baleiro. O día, plácido e dun azul intenso, non permite imaxinar o frío e persistente mistral que azoutaba esta desprotexida praia no inverno do 39. Un pequeno monolito é a única lembranza que atopo dos máis de 100.000 españois que, en condicións infrahumanas, foron confinados no campo de concentración que se habilitou neste lugar. Un deles era o meu tío Serafín.

Praia de Argelés Sur Mer

O campo da praia de Argelés Sur Mer en marzo do 39

O camiño de Argelés a Colliure (cat. Cotlliure) é fermoso. A sinuosa estrada que bordea a costa vai atravesando pequenas elevacións cubertas de viñas moi ben traballadas. As cores, nítidas e intensas, e a serpenteante estrada lémbranme unha película menor de Hitchcock, pero de espléndida fotografía, rodada na costa azul a mediados dos anos cincuenta: Atrapa a un ladrón. Colliure é un encanto. Semella, coma tantos outros pequenos pobos franceses, un lugar ancorado no tempo. A vista do recollido porto, os impoñentes murallóns do castelo lambidos polas augas e a minúscula praia que completa o conxunto, a penas debeu cambiar en séculos. De tódolos xeitos, supoño que os paseos polos arredores axudarán a facer máis soportable a vida dos seus habitantes: non debe ser fácil a vida dentro dunha postal.

Colliure

Polo demais, a vila está ateigada de turistas e todo semella caro, comezando polo aparcamento nas rúas. Visitamos a tumba de Machado. Sobre ela, multitude de placas conmemorativas de tódolos prezos e estilos, escritos enmarcados con papel de aluminio, cadernos escolares, bandeiriñas da república, flores muchas, cantazos que fan de pisan papeis,... eu que sei as cousas que hai alí. Non me gustou. Machado, enfermo, xunto coa súa familia, pasara a fronteira de Portbou nos días finais do mes de xaneiro; foi o comité francés de axuda ós intelectuais españois, xunto con algunhas autoridades republicanas e francesas, o que lle conseguiu acomodo a el e ós seus nunha modesta pensión de Colliure, pensión na que falecería a penas vinte días despois da súa chegada e xusto tres días antes cá súa nai. No enterro, estrictamente civil, sería Julián Zugazagoitia o encargado do discurso fúnebre, que rematou con esta copla do propio Machado:

Corazón, ayer sonoro,

¿ya no suena

tu monedilla de oro?

Días despois do enterro, no vello gabán do poeta, atopou o seu irmau José un papel dobrado e arrugado con tres apuntes a lapiz: Ser o no ser, catro versos de Otras canciones a Guiomar e un último e definitivo:

Estos días azules y este sol de la infancia

Seguimos camiño de España.

¹ pelingrín, pelengrín e pelegrín son formas equivalentes ó fr. pèlerin, ó prov. pele(g)rin ou ó cat. pelegrí, todas con nivelación r>l. Non figuran como aceptadas no galego normativo, pero basta consultar a documentación medieval e os diccionarios históricos, ou simplemente escoitar falar á xente das aldeas, para ver que foron as preferentes ata que se impuxo peregrino como forma única, supoño que por razóns de peso que eu ignoro.

² Julián Zugazagoitia fixaría a súa residencia como exiliado en Paris. Detido pola Gestapo en xullo de 1940, pouco despois de rematar o seu libro Guerra y vicisitudes…, foi entregado ás autoridades franquistas. Logo dun xuízo sumarísimo, foi fusilado en Madrid en novembro dese mesmo ano.

Pals, Palamós, Palafrugell

2011-08-23T00:01:00.007+02:00

Confesso que el nom d´Empordanet m´agrada.

Sempre han estat del meu gust les coses petites, limitades i manejables.

Josep Pla

O cartel estaba xusto despois de pasar a ponte sobre o río Ter, á saída de Torroella de Montgrí, na estrada que vai na dirección de Pals, alá polas terras do Empordá. Chamou a miña atención esa triple repetición de Pal-, así que me detiven para sacar un par de fotografías e tomar a nota correspondente.

Na realidade non fora a primeira chamada de atención toponímica da miña viaxe por estas fermosísimas terras. Antes, sospeitara da relación que debería existir entre o nome da antiga cidade de Empuries (do grego emporio ‘mercado, porto comercial’) e o da comarca, Empordá, que, segundo confirmei logo, tomou o nome da colonia fundada polos gregos, que xa estudara eu na escola, na Enciclopedia Álvarez, e cuxos restos arqueolóxicos, tanto os da cidade grega coma os da romana posterior, son visita obrigada para o viaxeiro. E para ir de Torroella –que foi residencia de veraneo dos reis da Aragón ata o século XV- a Empuries hai que desviarse á dereita en Verges (ant. Villa Virginibus), outro nome que chamou a miña atención, neste caso por lembrarme o dun xogador do Barcelona dos meus álbums de cromos de cando era neno, xunto a outros coma Sadurní, Olivella ou Reixac, todos apelidos toponímicos cataláns. Non teño dúbida que son lembranzas da infancia as que en moitas ocasións dirixen, ás veces de xeito insospeitado, as nosas atencións, cando non os nosos pasos, durante toda a vida. E, tal vez, na fixación no cartel da estrada, puideron menos as adultas afeccións toponímicas de quen isto escribe cás infantís cartillas Palau nas que aprendera a ler.

E postos ó estudo dos tres topónimos non hai que pensar nunha mesma orixe nin nun mesmo significado. Pals, o lugar a onde me dirixía, é unha das máis típicas e famosas vilas do Baixo Empordá. As rúas e as construccións conservan todo o encanto da vila medieval e na cima do pobo atópase a torre da homenaxe da antiga fortaleza, un magnífico mirador sobre as terras e horizontes do Empordá. A situación da vila, en acrópolis, sobre un pequeno outeiro, é semellante á doutras desta terra, e responde á orixe lacustre das amplas chairas nas que se sitúan estes salteados outeiros. Esas chairas aparecen hoxe primorosamente cultivadas de xirasol, árbores froiteiras, cereais ou arroz, pero foron humidais fangosos ata ben entrada a Idade Moderna e, como tales, lugares impropios para a habitación permanente. Xusto a ese carácter lacustre responde o significado de Pals, que nos remite a un latín palus, paludis ‘pantano, terras pantanosas’, o mesmo que está detrás do nome do famoso Palos de Huelva, o porto de saída de Cristobal Colón na viaxe do descubrimento de América.

Nada teñen que ver con ese latín palus os nomes de Palafrugell e Palamós. Palafrugell é un antigo Palatio Frugelli, ben documentado, dun nome persoal Fruguell de orixe incerta. É dicir, Palafrugell remítenos a un pazo (<palatiu) 'casa señorial', seguido do nome do seu posesor. É un tipo de topónimos que non se dá en Galicia, a pesar do frecuentes que resultan tanto os Pazo coma os Pazos, equivalentes ós cataláns Palau e Palaus. A mesma orixe cabe adiviñar para Palamós, que figura nun documento do século IX como Palau Maurore, no que Maurore debe estar relacionado co nome étnico Maurus. Tampouco hai relación destes dous topónimos cos nosos Palas, A Pala, A Paleira, Pala do Oso e algún máis, que Moralejo relaciona cos comúns pala e paleira ‘cova ou cavidade nas rochas que serven para o refuxio dos pastores’, de probable orixe prelatina, e iso a pesar de que o desaparecido Codex Calixtinus identificase Palas de Rei cun Pallatium Regis.

Palafrugell, recoñecida como a capital do corcho, tamén é o lugar de orixe do escritor Josep Pla (1897-1981), quen máis e mellor escribiu sobre estas terras do Empordá, ademais de sobre moitas outras cousas (as súas obras completas ocupan nada menos que 42 volumes). Desde esta parte de Palafrugell, máis de ladeira, máis de señorío sobre as chairas baixas, escribía cousas tan interesantes coma estas que ben poderían ser aplicadas ó meu Ribeiro: «Este é un país de viñedos. Os viñedos construírono. […] Esta situación durou séculos, e quizais a época das viñas foi o gran tempo desta terra, do seu individualismo. A xente saía da casa coa calor do sol e non volvía ata a noite. Deixaba a familia na casa, porque non hai nada máis triste ca ver unha familia enteira sobre o illamento e a extensión da terra. Un home só, sobre a terra, é como de máis bo ver. Baixo os tellados é onde as familias fan mellor efecto». Tiña, ademais, moi claro que escribir sobre un país non ten como fin exclusivo lanzar flores sobre as súas paisaxes e os seus habitantes: «O Empordá –escoito dicir- é un país de lunáticos, de atolondrados, de dispersos e aloucados. E isto é certo.».

E a verdade é que a obra de Pla, quen consideraba que a paisaxe permitía comprender a literatura porque a mesma literatura era a memoria da paisaxe no tempo, dá para unha gran viaxe. Unha viaxe que, por momentos, poderá gustarnos máis ou menos, pero que nunca nos aburrirá. Claro que podería non resultar tan grata para aqueles que consideran que a literatura é a cousa máis importante da vida. Pero, quen podería dubidar da veracidade da sentencia que, no quadern gris, pon Pla en boca do señor Gori, un amigo que tiña unha mercería en Palafrugell e que se pasaba o día lendo?: «O home non foi posto no mundo para ler libros.». Eu desde logo non.

Exemplaridade pública

2011-08-08T01:37:00.001+02:00

El ejemplo, ejemplar, desencadena una carga carismática, un encantamiento magnético, mucho más transformador que toda la coacción administrativa o legislativa, porque las leyes cambian la conducta externa de las personas, mientras que el ejemplo moldea sus conciencias y su corazón.

Javier Gomá

Teño manifestado en diversas ocasións o meu desacordo coa liña informativa do periódico La Voz de Galicia, especialmente coa seguida pola edición de Ourense. Non obstante, iso non significa que non lle preste atención; algunha vez lin, e non esquecín, que é máis importante escoitar ós que non nos dan a razón cós que no la dan: soamente os primeiros nos poden axudar a descubrir os nosos erros. Ademais, esa liña seguida por La Voz de Galicia non impide que nas súas páxinas poidamos atopar colaboracións dignas das maiores louvanzas. Este é o caso da que hoxe me incita a escribir este breve apunte no meu blog: a asinada por Eduardo Olano que leva por título La Melonada de Melón e que podedes ler premendo aquí.

Non coñezo a Eduardo Olano, pero o seu nome soábame como de antigo delegado de Agricultura, co goberno do PP, en Ourense. En efecto, fago unha consulta rápida en internet e, ademais de confirmar ese dato, vexo que tivo unha dilatada carreira política con esa formación.

Pois ben, se o artigo que hoxe escribe Eduardo Olano xa tería valor polo simple feito de denunciar un escándalo político de envergadura (que a alcaldesa de Melón, do PP, teña nomeado director xeral do municipio ó seu home, anterior alcalde do mesmo concello que non puido concorrer ás pasadas eleccións por estar inhabilitado polos tribunais de xustiza), escándalo que certifica a baixa calidade da nosa democracia, teno moito maior por vir dun home que non esconde a súa «pública y notoria afinidad al PP, partido al que debo mi pasado político», e que pide que se «actúe con la determinación y rapidez que requiere el caso” para «corregir y evitar esta demencial situación».

Voces dese tipo, que non teñan medo a expresar libremente o que pensan, desde dentro do PP, do PSOE (no mesmo diario se trata o tema deses “asesores” do PSOE que, segundo a información, pretenden converterse en contratados laborais fixos da Deputación de Ourense; outro escándalo que, de ser certo, esixiría unha resposta semellante) ou do BNG, son sumamente necesarias. Tan necesarias coma que os partidos non fagan oídos xordos a ese sentir de fartura contra os abusos e os privilexios dos políticos, que xa comeza a ser un clamor social.

En suma, o meu recoñecemento e a miña noraboa ó señor Olano. Co seu xesto acaba de facer un importante servicio á imaxe do seu partido en particular e á democracia en xeral. Soamente cabe esperar (sentados?) que o xesto se vexa coroado polas accións que solicita.

Certo que no mundo da política nunca faltou a hipocresía, pero talvez nunca sobraran tantos caraduras. Bótase en falta algo de “exemplaridade” (unha lectura recomendable sobre esa necesidade podería ser, xustamente, o libro do filósofo Javier Gomá, Ejemplaridad pública, do que tomo prestado o título para este apurado apunte). Con máis xestos “exemplares” coma o de Olano, e cunhas respostas rápidas e contundentes dos partidos, seríamos moitos os que volveríamos a ver nas eleccións a verdadeira festa da democracia da que falan os manuais de teoría do estado, e non esa comedia sen gracia, se acaso esperpéntica, á que, sen alegría de ningún tipo, asistimos de mala gana cada certo tempo. Cando asistimos.

E todo iso a pesar de que sabemos o que nos custan tan pésimas e periódicas representacións.

No camiño do retorno

2011-07-25T12:21:00.000+02:00

Avantas así, cego:
eivada tropa,

vagaxeiro apátrida,

derrubado,

perdido,

trabucado...

Víctor Campio

(do poema Antigo pobo meu)

Non me gusta o avión. Recoñezo que é un medio de transporte rápido, pero non viaxo para chegar, senón para viaxar. Ademais, sempre que monto nun, non me sae da cabeza algo que repetía moito o meu avó Emiliano: «os frades non caen dos tellados porque non se soben a eles!» –xa sei que a variante máis coñecida é con curas e con castiñeiros, pero nós vivíamos ó lado do convento de San Clodio, e meu avó era carpinteiro-. Nin sequera me gustan as autopistas que, obsesionadas por acercar os puntos de saída e de chegada, crean unha xeometría de segmentos rectos debuxados sobre planos horizontais que furta á vista e ó entendemento do vagaxeiro unha boa parte das realidades paisaxísticas que vai atravesando. Certo que, postos a elixir, entre as desvantaxes das autopistas e as dos atascos dalgunhas estradas, elixo as das autopistas.

Atravesar España, aínda que sexa por autopista, sempre é un exercicio recomendable cando se fai cos ollos abertos. Admito que é cansado, pero case tódolos exercicios recomendables, incluídos os máis pracenteiros, cansan. Neste caso, o cruzamento foi de ida e volta: de Galicia a Cataluña e de Cataluña a Galicia, con paradas e fondas intermedias. É esta unha viaxe que, por diversas circunstancias, me resulta ben coñecida desde a mocidade. Comprobo deste xeito que nos case corenta anos que pasaron desde aqueles meus primeiros cruzamentos nesta dirección, en tren “express” e con billete de segunda, teñen cambiado moitas cousas neste país, ademais das estradas.

A principios dos setenta, cando un rapazote saía de Galicia por primeira vez, ademais de asombralo a planicie da meseta –despois do que tivéramos que cavar os rapaces de San Clodio para achairar o campo do San Antonio, pensaba eu, por exemplo, no fácil que lles debía resultar ós casteláns atopar un sitio para facer un campo de fútbol-, non podía deixar de comparar a sequedade, case desértica, dos campos casteláns ou dos do val do Ebro co verdor dos galegos. En Castela eran grandes parcelas de cereal no medio dunha inmensidade de terras ermas nas que medraban os carrascos, pastaban de cando en vez enormes rabaños de ovellas e as árbores eran gloriosa excepción. Sen perder o aspecto de sequedade, as viñas e os campos de remolacha punteaban de verde as paisaxes máis onduladas da Rioxa, xa no val do Ebro. Era un punteado que se facía máis intenso na ribeira navarra, segundo medraban os cultivos de horta e de arbores froiteiras. De novo, a aridez máis severa reaparecía nas provincias aragonesas e ía decrecendo segundo nos aproximábamos a Cataluña, a medida que ían aumentando os cultivos de froiteiras, oliveiras e vides. En conxunto, a idea que transmitían todas aquelas paisaxes era a de terras inmensas, pero inhóspitas e pouco cultivadas. Pola contra, Galicia era daquela un país moi traballado. Os campos de Galicia, e sobre todo as viñas, eran verdadeiros xardíns comparados cos das terras de fóra.

Hoxe, calquera galego que teña memoria daquela realidade non pode máis ca caer na desolación cando fai unha viaxe coma esta. De Barcelona ata Benavente resulta doado comprobar como unha gran parte daquelas terras ermas dos anos setenta son agora terras de regadío. Inmensos campos de millo ocupan hoxe os espacios onde antes pastaban as ovellas. Magníficos campos de xirasol sitúanse onde antano medraban os carrascos. Mares de viñas, semellantes ós xardíns que inundaban de viñas o Ribeiro de hai corenta anos, ocupan na actualidade os espacios daquelas ruíns e mal coidadas que había na Rioxa ou no Penedés cando eu era mozote. Pola contra, cando se entra en Galicia non se ve máis ca monte…. É probable que Castelao acertase en boa medida cando afirmaba que «non hai galego que non se sinta orgulloso de ser fillo da terra máis fermosa do mundo». E, aínda recoñecendo que sentimentos e realidades non teñen por que converxer, poucos negarán que Galicia sexa unha terra fermosa. Agora ben, botando man da mesma contundencia expresiva do Castelao de Sempre en Galiza, habería que afirmar que, neste momento, soamente os parvos poden ignorar que Galicia sexa un dos países nos que a fermosura das paisaxes (naturais e antrópicas) foi máis maltratada polo home. Menos evidentes resultan as traxedias que se derivan desa realidade.

É a hora do retorno. Atraveso o túnel da Canda e sintonizo unha emisora de radio galega calquera. Están coas noticias. Falan da pobre ocupación hoteleira por causa do mal tempo, de manifestacións en Vigo polo perigo da perda de non sei cantos postos de traballo no sector naval. Logo, informan dos estragos que produce a seca nos cultivos de pataca da Limia -manda truco: escoitar falar de secas en Galicia, xusto cando acababa de ver como se regaban con xenerosidade os campos de millo en Castela, e incluso algunhas viñas na Rioxa!-… Pero, había unha boa nova, ou alomenos iso era o que se podía esperar do cambio de ton do presentador do noticieiro: un grupo de “emprendedores” de Muxía viña de organizar un importante evento, a primeira “Festa da Vaca”.

Xa no Carballiño, tentando saber algo das novidades acontecidas no tempo de ausencia, sintonizo as noticias do Canal 26. A información comeza coa presentación do cartel da “Festa do Pulpo”; logo, o alcalde fai unhas declaracións sobre a “Festa da Cervexa”, que se celebra esta fin de semana no Carballiño e o telexornal da emisora local remata cunha entrevista ó presidente da comisión da “Festa da Cabra” de Anllo. Empachado, aínda sen probar bocado, apago o televisor e decido darlle unha ollada ó periódico. O primeiro titular da información provincial reza: «Varios ediles del PP logran plaza en oposiciones a la Diputación de Ourense: concejales, hijos de alcaldes y exalcaldes figuran entre los nuevos aprobados en las oposiciones del ente provincial»…

Encima, está chovendo e case vai frío... “¡Si lo sé no vengo!”.

Arredor do dezaseis de xullo do 2011

Unamuno: verán do 36

2011-07-18T14:01:00.002+02:00

Siempre se pierde el tiempo.

Lo que se llama ganar el tiempo es perderlo.

El tiempo: he aquí la tragedia.

Miguel de Unamuno

Escribiu Walter Benjamin que do mesmo xeito que cando un viaxa por unha estrada nun auto a gran velocidade, non pode pretender percibir a paisaxe circundante coa mesma intensidade ca quen vai andando, a forza dun texto varía segundo sexa lido ou copiado: «o simple lector xamais coñecerá as novas paisaxes que o texto vai convocando…». Sospeito que o mesmo lle pasará ó músico que non se conforma con escoitar a peza que o apaixona, e que soamente interpretando a partitura chega a descubrir algunhas das claves sobre as que descansa a fermosura da composición que admira, ou ó pintor que realiza a copia dunha obra mestra. Pero, mentres o músico ou o pintor precisan coñecer os fundamentos da arte correspondente para realizar a copia, soamente necesita camiñar quen queira descubrir a forza das paisaxes e escribir quen queira experimentar a dos textos.

É así que adoito escribir os textos que máis me gustan, e tamén aqueles que me resultan especialmente insondables nunha primeira lectura. Salta á vista do lector a falta de resultados prácticos deste traballo engadido meu, pero podo asegurar que a satisfacción íntima compensa o esforzo realizado. O texto que reproducirei logo deste introito pertence a Unamuno. Trátase dun texto breve, periodístico, publicado no diario Ahora; unha delicatessen que nace da man do escritor en plenitude: un dos meus textos preferidos. As razóns das miñas preferencias entenderanas ben os que sigan este blog e coñezan, aínda que sexa parcialmente, as preocupacións fundamentais presentes na magna obra unamuniana.

A inserción do texto responde a outra importante razón: a data da súa publicación, o 19 de xullo do 36, un día despois do levantamento militar que hoxe conmemoramos, que ía marcar de xeito tráxico o escaso medio ano de vida que lle quedaba ó autor do Sentimento tráxico da vida e, o que é máis importante, a de millóns de españois. Regueiros de sangre de vítimas inocentes convencerían de contado a don Miguel da grande equivocación que cometera co seu apoio inicial ó levantamento. O acto heroico que protagonizou no Paraninfo da Universidade de Salamanca (Universidade da que era rector), o 12 de outubro do 36, cando fronte ó “Viva la muerte” de Millán-Astray tomou a palabra para realizar un discurso inequívoco na defensa da vida e no repudio da barbarie fascista dos sublevados, foi a confesión pública do seu erro e a demostración clara da súa disposición a seguir o mesmo camiño das vítimas. O discurso rematouno deste xeito: «Éste es el templo de la inteligencia, y yo soy su sumo sacerdote. Estáis profanando su sagrado recinto. Venceréis, porque tenéis sobrada fuerza bruta. Pero no convenceréis. Para convencer hay que persuadir, y para persuadir necesitaréis algo que os falta: razón y derecho en la lucha. Me parece inútil el pediros que penséis en España. He dicho.». Foi Carmen Polo, a muller de Franco, quen impediu que as pistolas asasinas escribisen o fin previsible daquela traxedia e que rematasen co tempo vital do gran home, que non sempre estivo na posesión da verdade –na realidade, sempre estivo na posesión da dúbida-, pero que en ningún momento perdeu a veracidade, ou o que é o mesmo, a sinceridade consigo mesmo.

O Carballiño, 18 de xullo do 2011

Emigraciones

Miguel de Unamuno

Cuando otros andan pensando en el veraneo –me gusta más la expresión francesa villegiature-, en viajes y excursiones turísticas estivales, me recojo en mi alcoba –in angello cum libello, en un rinconcito con un librito, que se dijo antaño- a volver a leer la insondable «monodía» –así la llamó Jorge Sand- del Oberman que en pleno estrépito napoleónico echó cara al mundo íntimo Sénancour, en 1804. Los años han corrido y aquella excursión por los abismáticos y desiertos páramos del alma humana sigue atrayéndonos con su desesperado consuelo.

«Que alguna vez todavía, bajo el cielo de otoño, en estos últimos hermosos días que las brumas llenan de incertidumbre, sentado cerca del agua que se lleva la hoja amarillenta, oiga los acentos sencillos y profundos de una melodía primitiva. Que un día subiendo al Grimsel o al Tethis, solo con el hombre de las montañas, oiga sobre la yerba corta, junto a las nieves, los sones románticos bien conocidos de las vacas de Underwalden y Hasly, y que allí, una vez antes de la muerte, pueda decir a un hombre que me entienda: “¡Si hubiera vivido!”». Y el hombre que escribió esto dejó escrito esto otro: «El que nada ha visto por si mismo y está sin prevenciones, sabe mejor que muchos viajeros. Sin duda que si este hombre de espíritu recto, si este observador hubiera recorrido el mundo, sabría mejor todavía; pero la diferencia no sería bastante grande para ser esencial; presiente en los relatos de los demás las cosas que éstos no han sentido, pero que en su lugar él hubiera visto». ¿Qué exacto y qué justo es esto!

Creo saber respecto a tierras y pueblos que no he visitado merced a relatos ajenos mucho que los relatadores no saben y que yo mismo no sabría si los hubiese visitado. Era maravilloso lo que de tierras y pueblos –de geografía, de antropología, de etnología- supo aquel solitario Manuel Kant, que apenas si salió de su nativo Konigsberg, Y es curioso saber que aquel Julio Verne, que cuando niños nosotros nos encenció la fantasía con sus relatos de viajes por todo el mundo, fue un escritor casero y recogido que apenas se movió de su villa natal.

«Andar y ver» –se dice-. Y el que esto os dice ha publicado una colección de relatos de excursiones con el título de Andanzas y visiones españolas. Pero es más lo que ha soñado que lo que ha visto. Y sobre todo lo que ha soñado ver. Y cada vez más se recrea –se recrea, en el sentido originario, se vuelve a crear a sí mismo- viajando no por el espacio, sino por el tiempo. Se va a la orilla del río a contemplar desde el pie de un aliso los dorados chapiteles de la ciudad alzándose sobre una verdura en una silenciosa puesta solemne de sol y viaja por más de cuarenta años por todas las partes que los contempló así. Un paisaje de costumbre nos hace recorrer toda una vida. Así como no se ve de veras un lugar cualquiera la primera vez que se le ve. Sólo se nos ahonda cuando se casa con su propio recuerdo.O tal vez al verlo materialmente por vez primera lo reconocemos de relatos. Cuando este año vi por primera vez Londres y la abadía de Westminster, los reconocí como acostumbrados recuerdos.

Sólo re-crean al alma los viajes por el tiempo. Y por el tiempo íntimo, por el tiempo de los recuerdos personales. «¡Si hubieramos vivido!». «Conocido el mundo, no crece, antes bien, mengua» –cantaba Leopardi- «más grande que no al sabio le parece al pequeñuelo; descubriendo sólo la nada crece». «¡A la landa verde! ¡A la landa verde!», gritábamos de niños, en mi Bilbao, hace más de sesenta años, cuando íbamos a salir de modestísima excursión a una landa de Begoña. Y cuando después he vuelto a mi nativa villa he ido a la landa verde a viajar por años de recuerdos, por recuerdos de años, a la landa verde de mi niñez, a su verdor. Sacudiendo amarillenta hojarasca, me remontabal –así, me remontaba, pues me es cumbre- a mi niñez, a la fuente de mi vida íntima. ¡Qué subida hacia el pasado!

Pero es que este viajar por el tiempo no es propiamente viajar, no es lo que hacen excursionistas y turistas, que van huyendo de todas partes –por topofobia- y sobre todo huyendo de sí mismos; ese viajar por el tiempo es propiamente emigrar. Como emigran las golondrinas y las cigüeñas en busca de sus nidos de antaño «Volverán las oscuras golondrinas de tu balcón sus nidos a colgar»… O mejor, acaso, a encontrar el viejo nido, aquel de que salieron y de que saldrán sus crías. Los animales emigrantes no son turistas, no son excursionistas, no son viajeros. Ni lo son, en rigor, los peregrinos ni los mendigos errantes. Golondrinas, vencejos, cigüeñas, peregrinos, buhoneros, mendigos errantes, pastores trashumantes recorren no el espacio, sino el tiempo. El leopardiano pastor errante de las estepas asiáticas que interroga a la luna por su destino, peregrina por el tiempo, no por el espacio. ¿Andar y ver? Mejor acaso sentarse y esperar.

Hay una hermosa poesía del gran poeta valenciano Vicente Wenceslao Querol a un árbol, que en el huerto familiar plantó su padre el día mismo que nació el poeta. Y éste, que emigró a la corte y luchó por la vida, ausente de su ciudad nativa –qué estupendo su poema titulado “Ausente”-, vuelve a ver el árbol gemelo que da flor en primavera y en otoño, «su aromado fruto», «junto al torrente que sus plantas baña». Y aquí en estas dehesas salmantinas, me he detenido tantas veces a contemplar esas matriarcales encinas que han peregrinado en el tiempo, sin desprenderse del suelo nativo, a través de los años y acaso de siglos.

¿Turismo” ¿Excursionismo? Mejor emigración por el tiempo, tiempo atrás, a través de recuerdos. Y como guía, un librito en un rinconcito, in angello cum libello. Ni el tiempo ni los tiempos están, además para tragar espacios. Y para acabar esto vaya el final de Obermann: «Si llego a la vejez, si un día, lleno de pensamiento todavía, pero renunciando a hablar a los hombres, tengo junto a mí a un amigo para recibir mis adioses a la tierra, póngase mi silla sobre la yerba corta, y tranquilas margaritas ante mí, bajo el sol, bajo el cielo inmenso, a fin de que al dejar la vida que pasa, vuelva a encontrar algo de la ilusión infinita».

Madrid 19 de julio, 1936

O 15-M e "Mouseland"

2011-06-21T01:14:00.003+02:00

Las instituciones de la república han sido degeneradas,
sobre todo por el dinero. ..

…la desilusión con los políticos, los aparatos de los partidos

y sus políticas nunca ha sido mayor.

No deberíamos ignorar esos sentimientos…

“Algo va mal” Tony Judt

Onte domingo celebráronse con grande éxito as manifestacións do movemento 15-M en toda España. O número de asistentes foi moi importante; pénsese que esta xente non ten as infraestructuras dos partidos ou outras asociacións que todos coñecemos, capaces de poñer en circulación a miles de autobuses para trasladar ó persoal adepto a Madrid ou a outras capitais. Por outra banda, este movemento conseguiu algo moi difícil, e moi revelador: que ningún medio de comunicación importante os apoie de forma clara; na mente de todos están as manipulacións informativas da semana pasada tratando de convencernos de que o movemento estaba derivando cara a violencia –chegando nalgúns casos a usar imaxes que correspondían a disturbios noutros países-. Os mesmos que facían bromas co tema do lanzamento do zapato a Bush ou coas “trifulcas” noutros parlamentos cando os deputados chegan ás mans, os mesmos que quitaban importancia ás agresións ó presidente do Parlamento de España e ó seu fillo cando asistían a unha manifestación antiterrorista, escandalízanse agora porque lle mancharon a chaqueta a unha deputada catalana ou porque algún outro levou uns empuxóns...

Resultan indignantes as declaracións dalgúns políticos que tratan de quitarlle importancia ás manifestacións dicindo que a verdadeira democracia está nas urnas. Parvada semellante sería considerar que a verdadeira xustiza está nos tribunais exclusivamente ou que a verdadeira relixiosidade demóstrase coa asistencia ós oficios litúrxicos. Non, a todos eles diríalles que non hai peor xordeira cá dos que non queren oír, e que é conto vello e falso tratar de reducir a democracia participativa ó exclusivo deposito periódico dun voto. Mirade senón o vídeo adxunto que me enviaba hai un par de semanas o amigo Carlos Núñez “Le Vieux”:

A fábula, de 1962, foi creación de Thomas Douglas (1904-1986), destacado político socialdemócrata canadiano, principal impulsor do sistema público universal de saúde nese país de Norteamérica. E paréceme que vén que nin pintada.

Do Miño ó Danubio cun transportador de ángulos

2011-05-27T17:48:00.002+02:00

Asediados por malas noticias non resulta fácil pensar. Ás preocupacións habituais que de xeito azaroso nos vai proporcionando o transcurso normal da vida, que nunca son poucas, viñéronse a sumar desde hai algún tempo todas as relacionadas coa mala situación que atravesa o país. Diante deste estado de cousas caberían diversas estratexias para o editor dun blog coma este. Unha podería ser seguir tratando os temas habituais, coma se non pasase nada. Outra, centrarse nos que nos preocupan e darlle un descanso ós acostumados, que agora parecen ter unha importancia secundaria. Unha terceira, talvez a máis sensata, sería, simplemente, coidar do noso xardín, como recomendaba Voltaire, e desfrutar da primavera. Pois ben, aproveitando a única vantaxe que se ten cando se traballa(?) por amor ó arte, teño decidido que non seguirei ningunha delas, ou o que é o mesmo, que as practicarei todas: segundo se me antoxe! Hoxe, por exemplo, decantareime por un tema aparentemente intranscendente.

Coincido coas opinións do cabaleiro Tristram Shandy, de Laurence Sterne, cando valoraba os libros máis polo que se podía aprender deles ca polas aventuras que contaban. Neste senso, e desde un punto de vista totalmente subxectivo, mido a utilidade dunha obra literaria polo número de notas que tomo no momento da lectura. Aténdose a esto, teño que aceptar que El Danubio de Claudio Magris foi unha das lecturas máis interesantes dos últimos anos. Trátase, nun sentido estrito, do libro dunha viaxe por xeografías e paisaxes que descoñezo, e por historias e literaturas que ignoro en gran medida. Pero, en calquera das descricións que contén, sexan xeográficas, paisaxísticas, históricas ou literarias, recoñecemos de seguido o carácter universal da obra de Magris, un carácter que, na miña opinión, é santo e seña da verdadeira obra de arte, e que aparece aquí reflectido nas caudalosas e azuis(?) augas do Danubio, o gran río que unifica o relato.

Na traslatio dese Danubio literario á nosa realidade, sería o Miño o río que nos levaría polo noso decorrer cultural e histórico como pobo. Pero, non temades!, tal como dicía, o que hoxe reclama a miña atención é un tema intranscendente, creo que tan intranscendente coma coñecido; porque, quen non escoitou algunha vez iso de: «o Sil leva a auga e o Miño leva a fama»? Pois diso é do que quero escribir. Acabáramos!

Certamente, resulta sorprendente que chegando o Sil ós Peares con máis quilómetros e máis auga có Miño, sexa este último quen leve tódolos honores onomásticos desde aquí ata a desembocadura no Mar Océano. Si, a verdade é que sempre foi algo que chamou a miña atención, sen que adiviñase en ningún momento explicación satisfactoria para este aparente paradoxo. Algo semellante lle debeu suceder a Magris cando descubriu que en Passau, histórica cidade de Baviera case fronteira con Austria, dos tres ríos que conflúen nela, o Ilz, o Inn e o Danubio, sexa o máis grande nese punto, tanto por caudal coma por quilómetros percorridos, o Inn, e non o Danubio, como cabería esperar. A sorprendente circunstancia xa foi sinalada por Jacob Scheuchzer no século XVIII, na súa Hidrographia Helvetiae, quen informaba, ademais, que os doutores Metzger e Preusmann demostraran experimentalmente esa realidade medindo a anchura e a profundidade dos dous ríos no punto de encontro. Tampouco pasou desapercibido o caso de Miño e do Sil para os nosos autores do XVIII; en concreto, para Sarmiento, aínda que ignoro se naquel momento o asunto se someteu a unha proba experimental semellante á realizada polos dous doutores alemáns (cónstame, iso si, que F. Río Barja comprobou no século XX a certeza da crenza). Pensaba o sabio bieito que estaba ben posto o nome de Miño para o tronco común desde os Peares, pero con respecto ó curso superior cría que o verdadeiro Miño é o que agora chamamos Sil, un cambio de nomes que sería consecuencia de que el vulgo erró, segundo escribía o Padre Flórez, gran defensor das ideas de Sarmiento neste asunto. Para apoiar a súa hipótese, Sarmiento aplicaba a proba Geographica da lonxitude: «sabiendo que el brazo de Laciana corre hasta el mar mas de cinquenta Leguas, y el brazo de Lugo corre treinta y tantas; assi el nombre de Miño, que sin duda tiene el tronco, deve convenirle hasta el tronco origen de su mas larga rama. Assi el Nilo conserva y segun Geographia deve conservar el nombre hasta las fuentes del Nilo que están en lo más remoto de sus ramas». Talvez atopemos poucos exemplos máis claros na obra de Sarmiento de como aínda era home que bebía, ás veces, nas fontes aristotélico-tomistas. Valía máis o principio e algunhas referencias antigas (lease Ptolomeo, Estrabón ou Paulo Orosio) tomadas ó pé da letra cá evidencia do uso do nome Miño para a rama de Lugo e Sil para a de Laciana (as probas empíricas). Resultan evidentes os erros dos razoamentos de Sarmiento neste caso, pero comprensibles para a súa época; o que non ten explicación algunha é que sesudos eruditos da época actual sigan discutindo sobre o mesmo asunto (supoño que sen subvención pública). Aplicando o mesmo principio habería que convencer ós habitantes da Mitteleuropa de que tamén erran nos nomes dos seus ríos, e que de Passau para arriba o Inn na realidade é o Danubio. A verdade é que non me imaxino ós habitantes de Innsbruck aceptando de bo grao que o nome da súa cidade cambiase a Danubruck, ou algo polo estilo, e comentando resignados: todo sexa pola proba Geographica!

Pero, entón, se a proba Geographica non vale, como explicar estas sorprendentes realidades hidronímicas? Convénceme a explicación xeral que, baseada na ciencia da perceptoloxía, lle dá Magris ó feito: «cando dous ríos mesturan as súas augas considérase río principal ó que, na confluencia, forma un ángulo maior co curso que prosegue. O ollo percibe a continuidade dese río e considera ó outro afluente». A solución resulta perfecta para o caso do Sil e do Miño, no que o ángulo do curso resultante co primeiro río apenas supera os 90º, mentres co segundo achégase ós 180º, resultando así, de acordo co principio exposto, que o nome do río resultante debe ser Miño e non Sil, independentemente do caudal e da lonxitude de cada un. Claro que ó non tratarse dun principio puramente físico, máis ben dunha conclusión empírica simplificada no seu enunciado final, tampouco faltaran casos dubidosos e incluso algúns nos que se viole claramente. En concreto, no caso do Danubio e do Inn, en Passau, non resulta fácil verificar o seu cumprimento. Por iso recomenda Magris evitar, por prudencia, unha observación a fondo da confluencia dos dous ríos para determinar con precisión ós ángulos requeridos.

Ver mapa más grande

Conclúe o autor recoñecendo que o único certo é que o río corre cara abaixo, e que pouca importancia ten, en última instancia, saber de onde proceden todas as augas que leva. De feito, un afirmaría, á vista dese prodixio que se chama Google Maps, que pouco queda das augas azuis do Danubio trala incorporación das máis verdosas do Inn, en Passau. Pero, quen querería transformar o Danubio Azul de Johann Strauss nun disfónico Inn Verde? Eu non!

Ver mapa más grande

Desde logo que é ben certo: ningunha árbore xenealóxica garante ó cen por cen a sangre azul! Aceptemos pois a incerteza respecto das orixes e conformémonos con saber a onde vamos, e cál será a inevitable desembocadura: «allí los ríos caudales,// allí los otros, medianos// y más chicos,// allegados son iguales…».

Democracia: o dereito á esperanza

2011-05-20T15:33:00.003+02:00

Non pode haber paz sin esperanza
Albert Camus

Ningunha sociedade pode prosperar e ser feliz

se unha parte importante dos seus membros

son pobres e marxinados

Adam Smith

O natural é o microbio.

O demais, a saúde, a integridade...

son resultado da vontade

Albert Camus

Desde hai tempo somos moitos os que vimos dicindo que a nosa democracia está enferma. Oxalá non corra perigo, pero cremos que precisa dun tratamento curativo e urxente. Levan tempo tentando ocultarnos a verdadeira importancia da doenza que padece, pero o certo é que en moitos cidadáns están a aparecer feridas de diversos tipos que se cre que teñen a súa orixe nesa doenza. O tratamento que veñen dispensando as autoridades consiste, esencialmente, en cubrir as chagas que van aparecendo, con gasas, tiriñas, esparadrapos e todo tipo de apósitos, e en receitar analxésicos para que a dor resulte soportable. Pero, con todo iso, comprobamos que as feridas non curan, que seguen supurando e que o sufrimento do pobo vai a máis cada día.

Os encargados por lei da curación dos contaxiados tratan de manter a tranquilidade na poboación. Curiosamente, neste grupo dos encargados non hai afectados polo mal. Talvez porque dedican gran parte do día a dar a coñecer o moito que levan feito por nós e pola democracia, e o moito que lles queda por facer se depositamos a confianza neles, pero moito menos á curación real dos enfermos. A través de potentes altavoces, montados sobre furgonetas que percorren continuamente as rúas, maiormente á hora da siesta, para maior escarnio, repiten que a democracia está sana e que o número de infectados por esta epidemia transitoria non debería superar nunca o 20%. Que o tratamento, de momento, é o axeitado; que, en todo caso, e nun prazo relativamente curto, renovaranse as vendaxes, aínda que pode que algo máis apertadas cás da última vez. Tamén hai quen di que se están acabando as vendas e os analxésicos.

Diante de ese estado de cousas, algúns cidadáns veñen de atreverse a manifestar o seu malestar e de protestar pola situación, que consideran de desamparo e inxusta. Temos noticias de concentracións en Madrid, Barcelona e outras cidades, aínda que os grandes altavoces réstanlle importancia a tales sucesos. Isto crea un grave conflicto, porque entre os diversos partidos dos que debían curarnos está moi estendida a crenza de que tamén a eles lles corresponde, en exclusiva, o cometido da protesta colectiva. Din que a liberdade de cada cidadán reside en comunicar a súa queixa aos representantes do partido que libremente escolla. Que para iso eses representantes son elixidos democraticamente coa regularidade que impón a lei. Resulta inútil explicarlles que xa non se confía en absoluto en moitos deses representantes.

Mentres tanto, o número de afectados que se botan á rúa segue a medrar e hai unha gran confusión.

Pola miña parte, desde a esquiniña do mundo que ocupo, permanezo atento ó que sucede. Estou convencido de que existen solucións para os problemas que nos aqueixan, pero son consciente de que tales solucións esixirán sacrificios de todos, e, a verdade, non vexo a moitos dispostos a realizalos, comezando polos membros dos partidos que nos dirixen. Hai tempo que cada un mira en exclusiva para o seu; a maiores, a disposición ós sacrificios neste país adoita estar en relación inversa á capacidade que ten cada un para realizalos: talvez pola experiencia histórica que nos ensina que ese foi sempre o principio aplicado en situacións semellantes. Tampouco me convence esa costume de achacar tódolos nosos males ós “outros”; todos temos unha parte de culpa da situación que vivimos. Confío, por outra banda, en que os que protestan, con toda razón, teñan en conta aquela advertencia que facía Keynes: “Non basta con que o estado de cousas que se quere promover sexa mellor có que temos, ha de mellorar o suficiente para compensar os males da transición”. Tamén, por estar convencido da importancia que tivo o manifesto “Indignádevos (Indignez-vous)” de Stephane Hessel na orixe destas protestas, confío en que, a pesar das provocacións e insultos que se lanzan contra os manifestantes desde moitos dos grandes altavoces do país, se seguirá o camiño pacífico nas reivindicacións: “A violencia non é eficaz..., o futuro pertence á non violencia”. Será entón o preludio do camiño da esperanza. As súas grandes avenidas abriranse unha vez trunfe a forza inquebrantable da palabra xusta.

Seguiremos informando.

Cereixas da Santa Cruz

2011-05-14T14:17:00.001+02:00

Digan o que digan os críticos literarios, atrevereime a poñerlle un pero á primeira parte da novela En busca do tempo perdido de Proust (No camiño de Swan). Cal? Pois este: o narrador, cando lembra a súa infancia en Combray, fala moi pouco das cerdeiras; e nada das cereixas. A moitos isto pareceralles unha parvada, e seguramente o sexa, pero ten a súa importancia: acaso ningunha árbore apareza máis unida ós nenos na historia da cultura universal cás cerdeiras, símbolo da inocencia na mitoloxía clásica. En Galicia, calquera que tivese contacto na súa infancia co mundo rural e revise a súa memoria atopará que as cerdeiras e as cereixas adoitan ser parte fundamental no relato desa parte da súa vida.

Non sei cando chegaron as cerdeiras a San Clodio –incluso é probable que cando chegou San Clodio xa as houbera-, pero a primeira noticia que teño delas remóntase á segunda metade do século XVI, cando se rexistra na parroquia unha paraxe que levaba o poético nome de As Cerdeiriñas de Pena Raposa. Catro séculos máis tarde, na Plaza de San Clodio había oito cerdeiras. Lémbrome ben de todas. Eran, a da señora María, a Carlota; a da súa filla, a Elvira; a dos Seixás; as dúas do Luís, o Abeledo; a de don Pepe, o Chaví, e as dúas dos Salgadiños. As cinco primeiras estaban aliñadas á esquerda da estrada que cruza a Plaza na dirección de Riobó, cada unha fronte á casa de cadanseu dono. As dúas dos Salgadiños situábanse ó sur, na entrada da Carreira, diante da galería da súa propia vivenda, e a do Chaví, a única relativamente desprotexida, estaba fronte ó convento, diante do Forno Vello.

Hoxe non queda viva ningunha daquelas oito cerdeiras. Tampouco ningún dos donos. As cerdeiras, a diferencia doutras especies arbóreas, son efímeras; coma os homes, poucos exemplares alcanzan o século de vida, e non é raro que quen as plantou as vexa morrer. Non vin eu cando se plantaron aquelas oito cerdeiras da Plaza de San Clodio; cando eu era neno elas xa eran mozas. E cando eu era mozo elas xa eran vellas. Logo, cunha cadencia semellante á dos donos, funas vendo morrer, unha tras outra.

Coñecía ben as oito cerdeiras da Plaza de San Clodio; tanto coma elas a min. Tamén as cereixas que daba cada unha. As das Carlotas e as do Chaví eran ambroesas, as máis grandes e carnosas. As da cerdeira dabaixo do Abeledo e as das dúas dos Salgadiños tamén parecían ambroesas, pero eran máis pequenas e menos gustosas, coma se fosen algo bravas. As da cerdeira darriba do Abeledo eran cereixas das “negras”, moi doces: as máis deliciosas para os nenos e os paxaros, os mellores amigos das cerdeiras.

Pero, non me esquezo da cerdeira dos Seixás. Esta era de cereixas do cedo, de “cereixas da Santa Cruz”, nome que recibían porque algúns anos xa estaban maduras o 3 de Maio, o día da festa de San Clodio, cando ás outras –maiormente do San Antonio- aínda lles quedaba un mes de madura. Entre os festeiros forasteiros que viñan á Santa Cruz de San Clodio era grande o asombro que causaba ver as cereixas coloradas nesas datas tan temperás. Claro que iso soamente sucedía de cando en vez. Moito máis frecuente era que os festeiros visen os gromos das viñas queimados pola xeada.

O 3 de Maio deste ano, paseando polo Carballiño, chamou a miña atención unha pequena cerdeira, media agoirada, que xa tiña cereixas pintas! Sabendo que o Carballiño adoita ir un mínimo de 15 días máis atrasado ca San Codio en asuntos de vexetación, pensei inmediatamente que se trataba dun feito excepcional. De estar viva a cerdeira dos Seixás, este ano houbera tido cereixas maduras a mediados de Abril!... Certamente, concluín, neste mundo das presas, ata o tempo anda acelerado!

Cereixas da Santa Cruz no Carballiño (3 de maio do 2011)

Nunca deixa de sorprenderme o alborozo con que son recibidos estes adiantos da natureza polo común dos mortais. Eu son dos que prefiro que cada cousa veña na súa época, de vagar e sen presas, convencido de que o tempo, indo ó seu ritmo, xa corre demais. Certo que as cereixas da Santa Cruz, tan novas, fermosas e coloradiñas, insinuándose por entre as follas desde o alto da cerdeira dos Seixás, resultaban tan atractivas e tentadoras para nós, os nenos, coma a froita prohibida do Paraíso (que xa se sabe que non foi unha mazá, senón unha froita de carabuña) o debera ser para Adán; tan certo coma que, por probalas, eliximos o pecado en diversas ocasións. Pero, desde logo, aquelas cereixas non tiñan o gusto nin a sazón das do San Antonio, as que viñan no seu tempo, cereixas polas que, sobra dicilo, aínda pecamos máis veces ca polas do cedo.

Agora que o penso, tampouco debeu ser casualidade que fose a temperá cerdeira dos Seixás a que menos durou, entre as oito que había na Plaza de San Clodio. Tamén hai que dicir, en honor á verdade, que a máis dura de todas foi a brava do Abeledo, aquela á que nin os paxaros lle facían moito caso. Si, as dos Salgadiños tamén eran da mesma caste; pero esas morreron de morte violenta!

Os amigos e a primavera

2011-05-04T19:12:00.004+02:00

La lectura proporciona amigos desconocidos,

y ¡qué amigo, el lector!

tenemos amigos conocidos que no leen nada nuestro.

E. Zola (El elixir de larga vida)

O día 4 de maio do 2009 publicaba un artigo neste blog que levaba por título “Os libros que nos fan mellores”. Era un texto dedicado ó libro Ensaios e Artigos (1956-1973) de Albino Núñez, e o título tiña que ver cun fragmento dun de tales artigos, en concreto con “O mellor amigo do P. Feixóo”, que publicara don Albino na revista Lar de Bos Aires, no ano 1960, con motivo do pasamento do doutor Gregorio Marañón.

Onte, 3 de maio do 2011, contaba o diario La Región, na sección Hace 75 años, como o día 3 de Maio de 1936 iniciaba as súas actividades o Ateneo de Ourense. Facíao con dúas conferencias do doutor Gregorio Marañón, unha pola mañá no cine Losada e outra pola tarde nos locais da asociación. A conferencia da mañá levaba por título “El Padre Feijóo y sus amigos”. De seguido que lin ese título, pensei no artigo do meu admirado Albino Núñez. Estou seguro que aquel día da Santa Cruz do 36, probablemente tan fermoso coma o deste ano, estaría don Albino escoitando a Gregorio Marañón no cine Losada, incluso aventuro que intercambiaría con el algunhas palabras. Pasaría pronto aquel día -tódalas cousas boas pasan pronto- e aquela curta primavera, preludio dun longo inverno. Pero, quedaría a memoria. En marzo do 60, cando xa tiñan flor as cerdeiras pero aínda era inverno, o sabio doutor partiu para o lugar de non retorno. A triste nova faríalle lembrar a don Albino aquel día de primavera da Santa Cruz de Maio do 36 e a conferencia do cine Losada. Así debeu nacer “O mellor amigo do P. Feixóo”, da man dun dos mellores amigos de Marañón.

É o que aprecia nesta primavera do 2011 un dos amigos descoñecidos de don Albino.

Infamia 2

2011-05-04T00:15:00.002+02:00

Se vos parecía pouco o que contaba no pasado artigo, no referente á manipulación informativa de La Voz de Galicia no asunto das ameazas do alcalde de Baltar, podedes ler a columna que aparecía no mesmo diario o domingo día 1 de Maio (curiosamente este texto non aparece na edición dixital). Como poderedes comprobar, o artigo cae de cheo na espiral que eu sospeitaba, facendo desaparecer calquera referencia ó cerne da cuestión: as ameazas á farmacéutica Celsa Cortiñas. A columna, analizada no contexto global dos feitos ós que nos referimos, creo que non ten desperdicio, e basta para descualificar non só a un cronista, senón a todo un periódico.

Nazis de Baltar e de Madrid

Antón Feito
La Voz de Galicia, Domingo 1 de mayo de 2011, L2 Ourense

Te viste, estimado José Antonio Feijoo, alcalde de Baltar, en primera línea de la actualidad gallega. Una trifulca vecinal, tan habitual todavía en el rural gallego a pesar de los 30 años de democracia, te inmortalizó en letrás de molde como político pendenciero. Fue el PSOE, a través de su secretario de Organización, Pablo García, el que te colgó graves epítetos. Dijo que eras neonazi, mafioso y que tan sólo te faltaba sacar la recortada y darle unos tiros a la candidata socialista de Baltar para evitar que compitiese contigo en la lucha del 22-M. El retrato que te hicieron no me cuadra porque de ti tenía las mejores referencias socialistas cuando eras su socio en el Concello de Xinzo. Entonces (verdad Iglesias Sueiro, verdad Laura Seara?) eras un señor y ahora que estás en el PP te convierten en un villano. Dicen que lo que pretendías con esas supuestas amenazas a la candidata del PSOE (¡vaya trayectoria la de Esperanza García que después de ser aguerrida propagandista del nacionalismo como líder del BNG acaba fichando por un partido españolista!) era quitarla de en medio (¡en el buen sentido!) para que las elecciones fueran para ti como el paseo nupcial de Guillermo y Catalina en Buckingham. Me extraña que un hombre como tú tuvieses la osadía de darle un tiro a tu oponente al modo y manera que hacían nazis y mafiosos. Dices que vas a denunciar al dirigente socialista. Es tu derecho pero, no creas en milagros. Baltar (¡el concello, que uno se vuelve loco al confundirlo con tu jefe político!) no es Madrid, ni tu eres él doctor Montes ni Pablo García (ese clon que encontró Pachi en terras do Deza) es el periodista MAR, ex portavoz del gobierno de Aznar. A éste lé cayeron 30.000 euros por llamar nazi al famoso doctor de las sedaciones. Ya verás como el político del PSOE se va de rositas porque, ¡ay! también en la justicia háy clases y no es lo mismo un nazi de Madrid que un nazi de Baltar.

Máis gratificante e formativo resulta ler o artigo que publicaba onte (día 2) o catedrático de dereito penal Carlos Martínez Buján no diario El País (diario que tampouco destacou pola atención que lle prestou a este tema) : “Amenazas en Baltar”. O eminente letrado, ademais de aclarar os aspectos xurídicos do caso, coincide con este blog en que o fundamental é o relativo ás ameazas dirixidas á farmacéutica, xustamente o que tratan de silenciar as informacións (?) da Voz de Galicia.

Infamia

2011-05-01T11:23:00.007+02:00

Si uno denuncia un abuso,
persigue la injusticia,

fustiga la ramplonería,

se preguntan los esclavos:

¿Qué irá buscando en eso?

M. Unamuno

(Vida de Don Quijote y Sancho)

Infamia é palabra de orixe latino (lat. infamia); conceptuábase na Antiga Roma como a “degradación do honor civil”. O cidadán que era tachado de infamia perdía a reputación e o crédito. O dicionario da RAE, pola súa banda, define a infamia como ‘maldad, vileza en cualquier línea’. E maldade e vileza en toda liña é o que se observa no caso das ameazas e presións que recibiu a farmacéutica de Baltar para que despedise á auxiliar que ten contratada desde hai 20 anos, de parte do alcalde de ese concello. E todo polo simple feito de presentarse a auxiliar como número dous na lista do PSOE dese municipio.

Paréceme que a noticia, por diversos motivos, ten o calado suficiente coma para que lle preste atención neste “blog”, que, como sabedes, non analiza, en xeral, cuestións de actualidade. Esta infamia enlaza directamente coas ameazas á liberdade individual que, de forma xeral, denunciabamos no último artigo publicado, aproveitando o recente discurso de Vargas Llosa en Bos Aires.

O primeiro que cabería dicir é que non se trata dun feito illado ou inusual, máis ben creo que infamias de este tipo –despedimentos e contratacións por motivos políticos, vetos a determinadas persoas, louvanzas esaxeradas a mediocridades, ameazas directas ou veladas contra os que se saen do rego, discriminacións de todo tipo, etc- son o pan noso de cada día en Galicia. Son infamias practicadas, en maior ou menor grado, por todos os grupos políticos: repito, por todos. E dramático, pero é así. Deste xeito, o que resulta salientable do caso que nos ocupa non son as ameazas en si, senón a heroicidade da farmacéutica Celsa Cortiñas Moure. Si, que unha profesional independente se atreva a denunciar publicamente tales presións do alcalde do seu concello, en Galicia, é un acto heroico. Soamente os que coñecemos –porque a mamamos, e a sufrimos- a Galicia profunda, a Galicia dos pequenos concellos –pobo pequeno, inferno grande!, reza a sabedoría popular-, podemos valorar na súa xusta medida o exemplar acto da farmacéutica. No outro extremo, eses veciños de Baltar que, na súa maioría, non se atreven a comentar o caso, son unha proba inequívoca do clima de medo a expoñer as ideas propias que reina na Galicia rural, da lei do silencio imperante; lei e clima que casan mal cunha democracia, e que tamén inundan á Galicia menos rural. E áinda así, o caciquismo e a corrupción adoitan presentarse cara ó exterior coma se se tratase de algo divertido, humorístico, consubstancial co noso xeito de ser: vamos, coma se fose unha broma, axeitada para saír nas “chistosas” viñetas dos nosos periódicos –viñetas que na maioría non pasan de ser simples “chascarrillos”, que en vez de denunciar, dulcifican o papel dos caciques e dos corruptos: nada que ver coas de quen pretenden ter por mestre a maioría dos autores-. Por desgracia, a realidade, coma case sempre, ten pouco parecido coa imaxe que se transmite: as infamias que producen o caciquismo e a corrupción en Galicia levan moita carga de sufrimento asociada. É o fondo sufrimento que nace das múltiples inxustizas que, en silencio, teñen que soportar numerosos galegos e as súas familias. Para complicar máis as cousas, unha boa parte da poboación xa acepta, por costume, tales inxustizas como normais, e simplemente aprende que para sobrevivir hai que buscar o favor e aparentar estar sempre do lado do poderoso: aplaudir ata coas orellas sempre que sexa posible, e reducir a protesta, no seu caso, a un mirar para outro lado ou a gardar silencio. E, se non aturas iso, que podes facer? As maletas!

A segunda reflexión, continuación da primeira, refírese á pésima calidade da nosa democracia –tamén é certo que as hai peores! Tan certo como que as hai mellores!-. Nunha democracia de verdade, digo, o alcalde e candidato do PP do concello de Baltar xa tiña que ter dimitido, e, de non facelo, o seu partido ter procedido á súa expulsión inmediata. Houbera sido unha gran noticia. Pero non, que se o alcalde denuncia ó PSOE, que se non sei que, que se non sei canto… Nada, nada! As denuncias públicas da farmacéutica son claras e contundentes. Non se precisa máis: ou son falsas e entón non cabe máis ca negación absoluta das declaracións da que eu supoño heroína desta historia, ou son verdadeiras (que é o que parece) e entón non cabería máis ca apartar ó devandito candidato de calquera lista ou posto público. Iso sería o que ocorrería nunha sociedade que crese realmente no valor da democracia e no das liberdades individuais. A esta hora Galicia debía ser un clamor por este tema. Pero non o é. Mellor discutir se a expulsión dun tal Pepe foi xusta ou inxusta.

A terceira é última reflexión, aínda que o asunto daría para un tratado máis extenso ca Historia Universal de la Infamia de Borges, ou polo menos máis substancioso para os galegos, ten que ver con outra infamia: a infamia informativa na que vivimos. Tiven noticia deste asunto polo diario La Voz de Galicia que, o mércores 27, nas páxinas de Galicia, daba cumprida conta do mesmo en información titulada “Me pidió que despidiera a mi auxiliar si iba en la lista del PSOE”, asinada por Cándida Andaluz, que incluía unha entrevista coa farmacéutica Celsa Cortiñas. O xoves 28, no mesmo diario, agora nas páxinas de Ourense, o titular era “La candidata acosada del PSOE de Baltar fue edila del BNG y pactó con el PP”. Sorprendeume o titular da noticia, asinada agora por Miguel Ascón, onde intuín, con desagrado, certa intención de descualificar a quen eu supoñía víctima de ameazas. Segundo fun lendo, funme reafirmando na citada intuición, pero asaltoume a dúbida de se esa candidata acosada era a mesma auxiliar de farmacia da noticia do mércores. Daba o xornal o nome da candidata, María Esperanza García Fernández, e varios datos máis, de escasa consistencia, tratando de presentala como muller politicamente conflictiva e “transfuga”, xa que pertencera ó BNG, apoiara puntualmente ó PP, etc.; pero eu dubidaba se esa era a muller do día anterior, xa que, como é lóxico, non me lembraba do nome. Unha columniña adxunta, sin asinar, que levaba por título “Un enfrentamiento convertido por los vecinos en silencio y precaución”, comezaba deste xeito: “Las presiones denunciadas por la farmacéutica de Baltar contra el alcalde al asegurar que la coaccionó para que despidiera a su auxiliar...”. Foi así que me pareceu que debía de tratarse da mesma persoa. Non obstante, ó non atopar o nome da auxiliar nesta columniña, non quedei totalmente convencido. Por esa razón busquei a mesma noticia no xornal Faro de Vigo. E, en efecto, en información asinada por X.M. del Caño, confirmáronse as miñas sospeitas: tratábase de dúas persoas distintas, aínda que a información da Voz de Galicia trataba de confundilas. María Esperanza García era a candidata número un, que parece ser tamén denunciou ter recibido ameazas do rexedor e candidato do PP, mentres a auxiliar de farmacia e candidata número do dous do PSOE era Carmen González. En fin, todo un tratado de manipulación informativa que, con medias verdades, cando non, coma neste caso, tratando de converter ás víctimas en acusadas, simplemente axuda a enzoufar máis o triste panorama político e social do país. Unha verdadeira pena. Una infamia máis.

Pero, aínda así, hoxe é un día de esperanza. Grazas a ti, Celsa Cortiñas. Que o teu exemplo cunda e que Deus cho pague.

A heroina (Celsa Cortiñas) e a súa auxiliar (Carmen González)

Un día (do libro) con Mario

2011-04-24T10:24:00.004+02:00

O discurso pronunciado por Vargas Llosa en Bos Aires, con motivo da Feira do Libro da cidade porteña, levantou grande expectación pola polémica que xerou a presencia do escritor peruano no citado evento. E hai que estar sempre atentos ó que di este escribidor defensor da liberdade, por encima de discordancias ideolóxicas puntuais. Porque ningunha ideoloxía que se coloque por diante da liberdade dos individuos resulta lexítima.

Pero, que fácil resulta escribir, declarar ou escoitar esta gran verdade sobre a primacía da liberdade individual sobre calquera outro valor e que difícil observar a súa práctica! Tan difícil coma denunciar os ataques que se perpetran contra ela, desde diversas instancias, en países, institucións ou corporacións supostamente democráticas. E esa é a causa principal de que autores coma Vargas Llosa ou Savater (curiosamente foi Savater o outro foco das iras dos exaltados en Bos Aires) levanten desconfianza en calquera tipo de sectas; sectas onde non faltan os individuos que, disfrazados coa careta dunha ideoloxía ou da devoción por un líder, perseguen na realidade vantaxes particulares, e non teñen reparo á hora de violar as liberdades dos seus semellantes con tal de conseguir ou manter ou seus inxustos privilexios.

Entresaco dúas referencias do discurso de Vargas Llosa: "Los comisarios políticos han reemplazado en la vida moderna a los inquisidores de antaño"; unha reflexión que, por certo, aparece incómoda no texto; coma se xa estivese crecida cando, con toda a súa potencia e vigor, foi transplantada polo autor ó territorio onde se nos ofrece. A outra referencia está relacionada cos efectos que, segundo Vargas Llosa, produciu a histórica censura da ficción na sociedade latinoamericana: “todavía en nuestros días, los latinoamericanos tenemos grandes dificultades para discernir entre lo que es ficción y realidad. Eso ha sido muy beneficioso en los dominios del arte y la literatura, pero bastante catastrófico en otros, en los que sin una buena dosis de pragmatismo y de realismo -saber diferenciar el suelo firme de las nubes- un país puede estancarse o irse a pique.”. Reflexión que, aplicada a España é de xeito máis breve, pero non menos acertado, xa fixera Américo Castro: “Somos un pueblo cuya conciencia colectiva se nutre de ilusorias fantasías.”.

Ah! O título do discurso era “La libertad y los libros”, basta premer no mesmo para lelo completo.

A Calexa. Ou: nunca te fíes dun normalizador

2011-04-14T18:54:00.006+02:00

A realidade que eu coñecín xa non existía...

as casas, os camiños, os paseos, desgraciadamente

son tan fuxitivos coma os anos.

Marcel Proust

De rapaz gustábame enviar por correo aqueles impresos que, ás veces, viñan adxuntos a produtos tan diversos coma os álbums de cromos, os paquetes de deterxente ou os anuncios dos cursos CEAC. Facíao coa esperanza de que algún día me tocase algún dos premios que anunciaban. Pero, nesas circunstancias, había algo que sempre me producía certo desacougo: era a solicitude que facían do nome da calle onde se residía. Na realidade, San Clodio o que se di calles non tiña, aínda que eu era da Calexa, igual có Meluco, o Gonzalo, ou o Carlitos. Dubidaba que tal nome aparecese nalgún rexistro, pero como sabía que o carteiro, o Antonio “O Salgado”, o coñecía, remataba escribindo fachendoso no meu enderezo: “Provincia: Orense; Municipio: Leiro; Población: San Clodio; Calle: La Calexa".

A "Calexa" de San Clodio

Sendo xa persoa adulta, entereime, con grande desgusto, que calexa, aquel nome que a min me parecía tan galego, non era galego. Que en todo caso a miña querida Calexa sería unha calella, unha canella ou, se acaso, unha ruela. «Bueno, que todo sexa pola causa!», pensara eu daquela, pouco convencido. Confiaba, en última instancia, que a ninguén se lle ocorrería poñer un cartel na Calexa onde rezase algo así coma: “Rúa A Calella”, “Rúa A Canella” ou -non quero nin pensalo!- “Rúa A Ruela”. Claro que, tampouco había que desbotar esa posibilidade: un xa tiña visto cousas peores en San Clodio!. Pero, o caso foi que un día, gañando o tempo en Pazos de Arenteiro, atopei, entre os esaxerados (por dispendiosos) carteis que dan nome ás rúas da localidade, un que rezaba “A Calexa”. Estaba posto nunha calexa cuspidiña á de San Clodio, xusto a que está pegada á casa reitoral. Iso volveume abrir a ferida normativa, que decidín curar dunha vez.

A "Calexa" de Pazos

O primeiro que atopei, con sorpresa, foi que a palabra existía no portugués. No dicionario Houaiss, por exemplo, caleja é ‘rua estreita, caminho estreito’, igual cás calexas que eu coñezo. Na etimoloxía, o mesmo dicionario documenta a forma galego portuguesa no século XIV, e supón que viría do castelán calleja, de calle, do lat. callis ‘camiño’. A razón da explicación etimolóxica estaría en que o sufixo portugués diminutivo, e con certo sentido piorativo, -ejo/-eja (-exo/-exa en galego, con fonética semellante) considérase con probable orixe no castelán -ejo/-eja (lat. -iculu, o mesmo que en galego deu -ello/-ella). A verdade é que algunha forma documentada en latín medieval, tal como callegia, tanto podería estar detrás do calexa galego-portugués coma do calleja castelán. Do mesmo xeito, as formas escritas caleia, do galego medieval e ben documentadas, deberían corresponder na fala a calexa, o mesmo que as igreia corresponden a igrexa. Pero, aínda que fose castelanismo (que neste caso sería medieval!), que é o máis probable, o que sorprende é que os portugueses o acepten e os galegos non.

Incluso estou convencido de que algunhas Calexa de vilas de Galicia xeraron o apelido correspondente, o que sería unha proba de antigüidade engadida. Como explicar senón os 324 casos que presenta o apelido Calleja en Galicia; viñeron todos de Castela? Non o creo, máis ben debe tratarse da castelanización do galego. Sería difícil de explicar doutro xeito que, por exemplo, soamente en Celanova teñamos 22 rexistros do apelido.

Aparece agora calexa nalgún diccionario (p.ex. no Dicionario de Xerais) como sinónimo de canle ou cal (do lat. canalis). Pero, os dicionarios históricos de galego anteriores a mediados do século XX ignoran esa acepción, e a min paréceme que, en todo caso, sería secundaria respecto da primeira, da de ‘rúa ou camiño estreito’ (que si aparece no Dicionario Estraviz e na maior parte dos dicionarios históricos). O que non trae ningún dicionario é unha das poucas acepcións de calexa que se mantén viva no galego, polo menos no galego do Ribeiro: “vir coma unha calexa”, que é “vir borracho coma unha cuba”, “cheo coma un pipote” ou “cheo coma un pelexo”. Si, pelexo e non pelello, señores normalizadores! (Basta acudir ó TILG para comprobar que pelexo documéntase como forma única desde o século XVIII e pelello soamente aparece desde 1987, recén encetada a época dos normalizadores. Si, xa sei que se documentan varios pelellos no galego medieval, pero todos, que eu saiba, na versión galega da General Historia de Afonso X, traducción culta polo tanto do castelán pellejo, palabra que o pobo galeguizou como pelexo, o mesmo que calleja>calexa).

Escribiría hoxe Calexa no meu enderezo totalmente convencido, sen importarme o que dixeran os normalizadores, principalmente se pertencesen ó grupo, non pequeno, dos que parecen ter como obxectivo principal espantar galegofalantes. O malo é que xa non é posible o regreso ós territorios da infancia. Aínda así, hai algo que sempre me leva á miña Calexa, hoxe mero espazo físico cargado de ausencias. É a fermosísima canción Mi Calle, de Lone Star, da mesma época na que eu, inocente, cubría impresos que ninguén lería. Máis ou menos coma agora.

Bachotage

2011-04-03T23:47:00.002+02:00

Bachotage é palabra francesa sen equivalente en galego nin en castelán. Significa ‘aprender algo rapidamente e de xeito superficial, co fin exclusivo de superar un exame’. Deriva do tamén francés bachot, forma coloquial de referirse ó bacharelato.

O bachotage é considerado desde hai tempo un defecto do sistema educativo francés. Marc Bloch (1886-1944) escribía no verán do ano 1940, cando máis da metade do seu país estaba ocupada polos alemáns, unhas Notas en defensa dunha revolución no ensino nas que se refería ó bachotage nestes termos : « Unha palabra odiosa resume unha das taras máis perniciosas do actual sistema educativo: Bachotage (preparación acelerada e intensiva de exames)... ». Convén lembrar que Marc Bloch, ademais de ter sido un dos historiadores máis importantes de tódolos tempos, creador xunto con Lucien Febvre da denominada escola dos Annales, foi unha vida exemplar que merecería estar entre as que Stefan Zweig recollera nos seus Momentos Estelares da Humanidade, e que talvez houbera recollido de non ter falecido anos antes ca Bloch. Profesor primeiro de Instituto e logo de Universidade, Bloch era catedrático de Historia Económica cando foi separado do servicio polo goberno de Vichy, no mesmo ano 1940, debido á súa orixe xudía. Iso a pesar de que defendera a Francia con grande heroísmo na I Guerra Mundial, e de que en 1939, a petición propia, se alistase como capitán de estado maior, aínda que non estaba obrigado por razóns de idade. Despois da estraña derrota de Francia e do armisticio de 1940, conseguiu pasar á zona non ocupada. En 1943, logo da invasión da zona libre, pasou á clandestinidade e integrouse na resistencia, creando os comités de liberación da rexión de Lyon. En marzo dese ano foi detido pola Gestapo e torturado. O 16 de xuño de 1944, fixérono subir a un camión xunto con outros detidos. Un deles, un mozo de 17 anos, non paraba de chorar. Bloch díxolle: “Vannos fusilar, non teñas medo, non sufriremos... Esto acabará pronto.”. O camión detívose á beira da estrada e Marc Bloch foi o primeiro en caer. Morreu berrando: “¡Vive la France!”.

Marc Bloch

As Notas ás que antes me refería están incluídas dentro da súa magna obra A ESTRAÑA DERROTA, título que alude á sorprendente facilidade con que Francia se viu derrotada polos exércitos de Hitler na primavera dese mesmo ano de 1940. A súa inclusión nesta obra non é unha casualidade, a estraña derrota de Francia tivera moito que ver, na opinión de Bloch, cun sistema educativo pouco eficaz. A lectura das Notas rezuma, para calquera lector atento, unha manifesta actualidade, tanto polos contidos das súas reflexións -« xa non se invita ós alumnos a adquirir coñecementos que se avaliarán, mellor ou peor, cun exame. Ó que se lles invita é a preparar exames...o culto ó éxito ocupa agora o lugar do que debería ser o culto ó coñecemento... os exames seguirán sendo precisos... pero deberán concebirse dunha maneira máis racional e en número suficientemente restrinxido para que a vida do alumno deixe de verse confinada a unha repetición obsesiva de probas... »-, coma pola estraña derrota que agora mesmo estamos experimentando. Unha estraña derrota, a nosa, que se presenta na forma dunha fonda crise que pon en perigo algúns dos piares básicos do estado de benestar, un estado de benestar que tiñamos gañado nas últimas décadas despois dun traballoso triunfo do que nos sentiamos xustamente orgullosos. E estábame referindo agora ó caso específico de España.

Esta estraña derrota que sufrimos percibímola en moitos aspectos das nosas vidas, algúns tan sangrantes coma o paro masivo das novas xeracións, xeracións ás que tantos recursos dedicou a sociedade para a súa preparación coma esforzos realizaron elas mesmas para conseguila. Non obstante, ese esforzo social e persoal non foi exitoso, e ós datos me remito: 50.000 licenciados en paro hai neste momento en Galicia!. Aí están, ademais, os pobres resultados en todo tipo de contrastes, comezando polos famosos informes PISA, relativos ó ensino medio, e rematando polos estudos comparativos que atinxen ás nosas universidades no contexto do mundo desenvolvido. Si, tamén aquí farían falta unhas Notas -e non só para o ensino- se queremos que esta estraña derrota remate. Escoitemos outra vez a Bloch : « Formamos xefes de empresa que, pese a ser bos técnicos, non coñecen realmente os problemas humanos; a políticos que ignoran o mundo; a administradores que aborrecen as novidades. A ninguén se lle inculca ó espírito crítico que só penetra nas mentes a través da contemplación e a investigación sen trabas. Por último, creamos deliberadamente pequenas sociedades cerradas, nas que se potencia o sentido corporativo, que non alenta nin a xenerosidade de espírito nin a conciencia de cidadán.». Estábase referindo Bloch á Francia dos anos trinta, pero o que di resulta perfectamente aplicable á España do 2011.

Cae fóra da miña responsabilidade, canto máis da miña capacidade, a redacción desas necesarias Notas, pero nelas nin debe ser o máis importante satisfacer a comodidade que significa o mantemento das inercias do profesorado, nin tampouco os intereses corporativos que poidan defender os sindicatos. O futuro do país, e consecuentemente o dos nosos fillos, resulta moito máis importante ca todo iso. Evidentemente, Notas semellantes serían precisas en moitos outros aspectos da nosa realidade como país, tanto na esfera pública coma na privada.

Pero, volvamos ó que especificamente me ocupa nesta ocasión: o bachotage. Dubido que na Francia dos anos trinta se dese na medida que se dá agora en España. Hai un par de anos contabilicei cos meus alumnos de 2º de Bacharelato (curso equivalente ó antigo COU) os exames que realizaban. O resultado foi o seguinte: movíase entre os 60 exames para un alumno que os aprobase todos (caso excepcional) e os 90 para os que tivesen que asistir a tódalas recuperacións (caso non menos excepcional). O normal estaría entón entre os 70 e os 80 exames por curso. Tendo en conta que, como moito, o curso de 2º de Bacharelato tería uns 140 días lectivos, resultaba que os alumnos que menos probas tiñan, sufrían unha media dun exame cada dous días. Dirá algún que non, que había máis días sen exames, porque poderían coincidir varios nun mesmo día: pois aínda peor!. Teño que dicir que neste número de probas, evidentemente, non estaban recollidos os “traballiños” (outro gran mal engadido), que alegremente se encargan, día si e día tamén, ós alumnos, para castigo cotiá tanto dos propios estudantes coma dos pais; ata tal punto que certas cualificacións escolares reflicten máis ben as habilidades dos pais ou dos achegados cás dos propios alumnos.

Os resultados están á vista. Vaia de exemplo algún dato do que veño comprobando ano tras ano nas miñas clases. A maioría dos alumnos que chegan a 3º ou 4º de ESO ( que son os que fan as probas PISA) non manexan o sistema métrico decimal, confunden a lonxitude da circunferencia coa área dun círculo, non coñecen a situación dos puntos cardinais no seu propio entorno, descoñecen as capitais dos países máis importantes, cometen erro tras erro no cálculo máis elemental... E a maioría presentan un estado de empacho léxico e conceptual que impide a dixestión correcta de calquera tipo de nova aprendizaxe seria.

Todas as súas ignorancias, relativas a contidos fundamentais, non se deben a que os rapaces sexan agora uns vagos (idea moi estendida, por certo). Ó contrario: opino que ningunha xeración pasada deste país realizou esforzo semellante nos seus estudos. Tampouco se debe a que non visen eses contidos: víronos e estudáronos –entre infinidade doutros menos fundamentais, cando non totalmente prescindibles-…; pero de presa e correndo, e co fin case exclusivo de preparar un exame!

O horto ecolóxico

2011-03-28T18:11:00.002+02:00

“Y sin duda nuestro tiempo… prefiere la imagen a la cosa,
…la representación a la realidad,la apariencia al ser…"

Ludwig Feuerbach

O último número da revista Ágora do Orcellón, que se presentou o venres no Carballiño, está dedicado ó concello do Irixo. Nun dos artigos, don Antonio González Bernárdez, párroco de Santa Mariña de Loureiro, fai unha breve historia da Cooperativa de Loureiro, da que foi o principal impulsor. Merecería estudarse en escolas e institutos, e tamén nos seminarios, esta exemplar historia da loita dun párroco por mellorar as condicións de vida dos seus fregueses –neste caso tamén dos seus veciños, porque don Antonio é natural da mesma parroquia de Loureiro-, loita na que chegou a remover Roma con Compostela para levar adiante o proxecto –baste dicir que foi a igrexa alemana, a través de Misereor, quen financiou o proxecto inicial con 60.000 marcos, a principios dos anos 70-, buscando a modernización das antigas estruturas das explotacións agrarias. O acto do Carballiño, onde ademais se presentou un DVD que documenta en imaxes a citada historia, propiciou que logo compartira mesa e mantel con don Antonio, con quen tiven a honra de coincidir durante algúns anos no claustro do Instituto do Carballiño, e con algúns amigos máis. Foron uns discípulos de don Antonio na empresa os que, durante a cea, falando do presente e vaticinando arredor do futuro, aportaron un dato que me estremeceu: en todo o concello do Irixo non quedan máis de catro ou cinco familias que vivan exclusivamente da terra!; e, sobre o futuro, presaxiaron que ó colexio de primaria non lle quedarían máis de cinco ou seis anos de vida, mentres calculaban que en vinte anos do Irixo non quedarían máis ca algúns veciños na capitalidade municipal….

Tal como sospeitaba, nada dicían o sábado os medios de comunicación sobre o acto de presentación da revista do Instituto de Estudios Carballiñeses. Pero, chamou a miña atención o titular principal da edición de Ourense do diario La Voz de Galicia, que rezaba: “Ourense estrena una zona de ocio destinada al cultivo ecológico”, todo isto en grandes letras e con fotografía a todo color. Tratábase de informar que os habitantes da cidade de Ourense tiñan á súa disposición un “horto ecolóxico” de 1938 metros cadrados, para conseguir, supoño que entre outros fins, o importante obxectivo de que “os nenos se dean conta que os tomates non nacen nas bandexas do supermercado”, segundo declaraba ó citado diario o alcalde.

Fixeime nese titular porque non deixa de resultar un sarcasmo que nunha provincia que está quedando erma; a mesma onde se deixou morrer todo o tecido agrario que, fundamentalmente, a sostiña; aquela na que resulta imposible acercarse ó rural sen contemplar o tráxico espectáculo das casas arruinadas, dos pobos baleiros e das herdades abandonadas; a noticia máis importante sexa a inauguración na capital dun horto ecolóxico de 1938 metros cadrados de superficie. Pero non me sorprende, simplemente confirma algo que veño sospeitando desde hai tempo; mentres miramos de esguello, ou non miramos, para o fundamental, o anecdótico e o accesorio pasan á primeira plana da actualidade; por certo, con gran contento de boa parte do vulgo. Algunha explicación tiña que ter que, a pesar de sermos ese país marabilloso que, segundo dicen moitos, somos, sempre esteamos na traseira de todo. Tal vez esta costume tan nósa de ignorar a realidade, e de aplaudir tonterías, teña bastante que ver co triste presente que nos apreta e co incerto futuro que nos agarda. E desta tendencía á irrealidade poucos se escapan, nin sequera a por tantas razóns eloxiable revista Ágora do Orcellón, que, a pesar das xuizosas reflexións do seu director Avelino Muleiro na introducción do número, dedica logo bastante máis espazo a un invento persoal denominado “A insua dos poetas”, que poderíamos enmarcar, igual cós “hortos ecolóxicos”, dentro do que Debord chamara a sociedade do espectáculo, có gran drama que viven estas terras.

Como diría un veciño meu: veña bombas!

Tío Serafín

2011-03-27T23:13:00.002+02:00

¡Tanto amor y no poder nada contra la muerte!

César Vallejo

Recibo a noticia desde 5000 km de distancia. Fúcheste cando aquí, na terra das ausencias, se marchitan as camelias e florecen os rododendros. E penso nalgo que escribía Proust: la vie se tait maintenant davantage autour de moi (a vida vaise facendo cada vez máis silenciosa arredor de min).

Leccións de Fukushima

2011-03-18T19:29:00.005+01:00

«A ciencia está dividida en dúas categorías: a física e a filatelia»

E.Rutherford (1871-1937)*

A de veces que non teremos escoitado neste País iso de que o ensino na época actual se centra de xeito excesivo na ciencia, e que deixa de lado aquelas disciplinas máis humanísticas (?). O accidente nuclear de Fukushima pode servir, entre nós, para constatar non só a falsidade de tal afirmación senón que o que realmente ocorre é xusto o contrario.

A magnitude da catástrofe que nestes días se vive no Xapón fai que todos esteamos atentos ás noticias que desde alí nos van chegando. Ó asombro pola magnitude do terremoto e do catastrófico tsumami veuse sumar o accidente nuclear. Xustamente, é este último acontecemento o que mantén en Xapón o foco da atención mundial, pola inquietude e temor que produce tal incidencia en tódolos habitantes do planeta. Considero que isto é así ata tal punto que, para o mundo, haberá un antes e un despois de Fukushima, pero non polo terremoto e o tsunami –catastróficos, repito-, senón por causa do accidente nuclear que provocaron.

Así, estes días non foron poucos os alumnos que me manifestaron tanto a súa inquietude coma os seus desexos de saber máis sobre o accidente. Repítense agora as mesmas sensacións do ano 1986, cando o accidente de Chernobil.

Pero, moito ten cambiado todo desde aquel ano 1986; e non sempre para mellor. Xustamente, cando me propuxen dar algunha explicación ós meus alumnos de Física e Química da ESO sobre o que estaba pasando en Fukushima, atopeime cun grave problema: en todo o ensino obrigatorio non hai un só tema nin unha soa referencia, no currículo de Física e Química, sobre a física nuclear; o que equivale a dicir que en todo o ensino obrigatorio os nosos alumnos non estudan nada sobre este tema de importancia tan capital para a nosa civilización. Isto, con ser grave, aínda o é moito máis cando se observa que nin sequera nas asignaturas comúns do bacharelato se estuda tal contido, se exceptuamos un pequeno apartado da de Ciencias para o mundo contemporáneo (e para darnos conta da “profundidade” coa que se aborda o tema basta dicir que o apartado en concreto, “enerxías alternativas e enerxía nuclear”, é un máis do cento largo que considera esa asignatura, unha especie de compendio “light” de todo o saber científico universal, para contentar a pasmóns). Deste xeito, o mesmo me pasou ó querer falar do tema cos alumnos de Química de 2º. Soamente teñen un tema de Física Nuclear os alumnos da asignatura de Física de 2º de Bacharelato, unha das optativas que menos escollen (disque é difícil). Si, non é un erro: ¡a Física é unha optativa para os alumnos de ciencias!; que vén a ser coma se a Lingua fose optativa para os de letras. Este estado de cousas conduce a unha penosa conclusión, entre outras posibles: a inmensa maioría dos individuos de este País, teñan estudos obrigatorios, medios ou superiores, non teñen nin a máis mínima idea, fundamentada nos seus estudos, sobre a enerxía nuclear; acaso a que poidan extraer dos periódicos, a televisión ou, o que é pior, dos omnipresentes “tertulianos” (que, polo que vexo, tamén gozan do don da sabiduría na física moderna). E todo iso sucede mentres cansamos e atiborramos ós alumnos con cantidades enormes de contidos, unha boa parte das veces totalmente innecesarios, ou “filatélicos” como diría Rutherford. Parece ser que para formar espíritus críticos….

Por desgracia para nós, a ciencia segue a ser aquilo que inventan os outros (os que a estudan). E ciencia non é, desde logo, castigar ó personal con toneladas e toneladas de filatelia, mentres pasamos de esguello, ou simplemente non pasamos, polos contidos máis fundamentais. Sospeito que, de seguir así, seguirase a perder unha boa parte do gran caudal de intelixencia que pasa por colexios e institutos. E entre os que non se perdan han de ser máis os cansados e os danados cós formados.

Nunca aprenderemos?... Creo que non!

* Físico que estudou e clasificou os diferentes tipos de radiacións radiaoctivas (alfa, beta e gamma), descubriu que a radioactividade ía acompañada da desintegración dos átomos e propuxo o primeiro modelo atómico nuclear. Gañou o premio Nobel de Química en 1908.

Edelmiro Bascuas: o ben case nunca fai ruído

2011-03-08T16:15:00.006+01:00

Quería descubrir si el nombre del río

podía estar relacionado con el rumor,

con el fragor de sus fuentes,

como sostenían algunas etimologías..

Claudio Magris (El Danubio)

Foi onte, lendo o xornal “La Voz de Galicia” na cafetería habitual, cando souben do pasamento de Edelmiro Bascuas López, don Edelmiro segundo me gustaba a min chamarlle, tanto por idade coma por autoridade. Logo, na casa, descubrín que a triste noticia xa se producira a mediados do pasado mes de febreiro.

Resulta totalmente certa a afirmación coa que dá comezo a fermosísima columna, “Edelmiro Bascuas, amigo y maestro”, que, na súa memoria, escribía Segundo L. Pérez López no diario antes citado: «La vida del sabio pasa desapercibida, casi siempre, para el común de los mortales.». E, estou plenamente de acordo con que tal afirmación se faga na memoria de don Edelmiro: á súa condición de sabio, comunmente aceptada por todos os que tivemos a sorte de tratalo, uníase a súa profunda humildade e ese xeito de pasar pola vida, «como de puntillas para no molestar», que remarca o brillante cronista no seu eloxio do finado.

Persoa boa e xenerosa onde as houbera, sempre estaba disposto a compartir o seu inmenso caudal de coñecementos filolóxicos con calquera que llo solicitase, aínda que fose con persoas tan insignificantes coma min, con tantas ignorancias nese campo do saber. Non foron poucas as voces do meu libro “Nomes do Ribeiro” nas que contei co seu sabio consello. Tampouco podo esquecer que dedicase parte do seu verán do 2008, en Espinho, a ler con atención a miña minúscula obra; iso, vindo dun mestre da toponimia coma el, foi unha das maiores satisfaccións que me produciu a publicación do libro. E que foi un dos lectores máis atentos dos “Nomes do Ribeiro” quedou demostrado por todas as anotacións que me fixo saber, á volta de Portugal: unhas para mostrar o seu acordo con algunhas das etimoloxías propostas, outras as súas dúbidas e outras o seu total desacordo.

Foise, é certo, «como de puntillas para no molestar», pero aí queda a súa monumental obra. Entre a publicada, porque o seu traballo aínda nos deparará algunha satisfacción, lembrar os seus “Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega” e a súa “Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia”, referencias obrigadas ámbalas dúas para tódolos estudosos da toponimia prelatina.

Grazas por todo e que Deus llo pague, don Edelmiro.

Xenio e laboriosidade

2011-02-28T00:01:00.002+01:00

Non hai moito tempo encabezaba un artigo do meu blog con esta cita de W. Benjamin: “o xenio é laboriosidade”. Esta semana ocúpase do mesmo tema Gaspar Hernández no País Semanal, cunha interesante reportaxe que leva por título El talento para quien se lo trabaja.

Os que nos dedicamos ó ensino creo que podemos saber algo de todas estas cuestións. Todos os profesores temos observado en múltiples ocasións que, cando estamos explicando un novo tema, se propoñemos algunha cuestión para ver en que medida os alumnos están entendendo as argumentacións, poucas veces son os que obteñen mellores cualificacións os que dan as respostas adecuadas; aínda máis, non resulta raro que sexan alumnos con pésimas cualificacións os que dean no cravo. Claro que a frecuencia destas observacións decrece nos cursos superiores, segundo os temas que se presentan van precisando dunha base conceptual maior. Non obstante, nas probas escritas e nas cualificacións finais, case sempre son os alumnos máis traballadores os que acadan mellores cualificacións.

Todo isto lévanos a importantes conclusións. A primeira, evidente, que non todos os alumnos presentan as mesmas capacidades innatas para unha determinada disciplina. A segunda, de grande importancia, que vale moito máis o querer que o poder: a mensaxe sería que, nos estudos, cun mínimo de aptitudes, todo aquel que quere, se ten capacidade de traballo e disciplina, pode alcanzar resultados espectaculares. A terceira, non menos importante, que algo debemos estar facendo mal cando moitos alumnos con excelentes aptitudes fracasan nos seus estudos.

En todo caso, a reportaxe do País Semanal pode resultar interesantísima, tanto para profesores, coma para pais e, por suposto, para os propios alumnos. Entre as consecuencias relevantes da mesma, eu destacaría dúas:

• Detrás dos malos resultados académicos poucas veces hai unha incapacidade para o estudo; case sempre falta de disciplina, falta de metodoloxía ou simple inadaptación ó sistema.

• Detrás das cualificacións excelentes poucas veces hai xenios; maiormente individuos disciplinados, con boa capacidade de adaptación ó sistema, que saben o que queren e que utilizan unha metodoloxía axeitada.

O vídeo de Marta: matar á mensaxeira

2011-02-23T23:22:00.000+01:00

Chéganme noticias do balbordo que se está armando co vídeo de Marta, un vídeo que contén unha serie de confesións que sobre o uso da lingua galega fai unha participante do programa Gran Hermano, nativa da Coruña, castelán falante, e de nome Marta, a unha compañeira de programa.

As confesións da moza causaron un gran alboroto, sobre todo entre os supostos defensores da lingua galega, e a pobre Marta ten levado de todo menos gabanzas. A cousa chegou a tal extremo que, por exemplo, en Facebook creouse un evento titulado «Todos os galeg@s contra Marta de GH. Por RIRSE DA NOSA LINGUA!!!», e en Tuenti unha «Plataforma pro expulsión de Marta, la gallega de Gran Hermano». Alabado!! A min, que me considero defensor da lingua, pero tamén da libertade de expresión, a verdade é que as confesións e opinións de Marta máis ca desgusto causáronme pena, pero nunca sorpresa. Nalgunha das opinións puiden observar certa ignorancia, pero nunca mala fe ou intención clara de desprestixiar ó galego. E iso, entre nós, xa é positivo. Polo demais, tales confesións e opinións non fan máis ca confirmar o estado lamentable no que se atopa o uso do galego nas cidades de Galicia, principalmente nas costeiras, e sobre todo entre os nenos e os mozos.

Entre os ecos periodísticos do vídeo de Marta, chamou a miña atención un artigo de Mariluz Ferreiro na Voz. Nel, coido que realiza un certeiro diagnóstico dos contidos do vídeo, cando non os considera unha anécdota, senón o síntoma claro dun sentimento de auto odio da lingua propia, fraguado durante anos (séculos diría eu). Claro que o artigo aparece escrito en correcto castelán, no diario de maior tirada de Galicia, que, por se alguén non se decatara, leva o significativo nome de “La voz de Galicia”: iso si que che é un síntoma Mariluz!... Como era aquelo de preocuparse de varrer a casa dun antes de...?

Tamén tercia no asunto Henrique Monteagudo, desde El País, cun artigo que leva o ocorrente título de “Memorias dun neno vilego”. Adoito estar de acordo coas análises de Henrique encol da lingua, pero teño que dicir que neste caso non me convence. E non me convence, entre outras cousas, porque, sendo como é profesor, deixa pasar por alto, supoño que de xeito inconsciente, un detalle fundamental do que Marta conta: ela declara que no cole tiñan os libros en galego, pero que tódolos profesores (menos a profesora de galego, que tamén impartía historia) falaban castelán e lle daban as clases en castelán. Curioso, cando menos, que ninguén, entre os múltiples comentaristas do vídeo que teño revisado, se fixase nesa circunstancia. Que cabería esperar dese entorno social ou familiar urbano, normalmente desfavorable ó galego, se, ademais, no sistema educativo que acollía a Marta os mesmos profesores impartían as clases en castelán, cando os libros estaban en galego? Pois que, como mínimo, a maioría da xente que vive nesa (frecuente?) situación pense que esto do ensino do, e en, galego, é un verdadeiro paripé! O mesmo paripé que observamos, día si e día tamén, nun bo número de políticos, periodistas, empresarios, artistas e todo tipo de xente coñecida (aquí coñecémonos case todos), cando utilizan o galego nun estrado, diante dun micro ou dunha cámara, e á media volta xa están falando castelán cos amigos, coa muller ou cos fillos. Que queremos, que o paripé sexa universal? Que pensamos, que a xente é idiota? Non é certo que un bo número de galegos da idade de Marta actúan do xeito que ela o conta? Entón, de que nos asustamos? Non, algo vimos facendo mal desde hai tempo, e simplemente parece molestarnos que se saiba ou no lo lembren. Desde tódalas frontes, a da lingua incluída, seguimos proxectando imaxes virtuais e falsas do País, e cando alguén, aínda que sexa dun xeito tan inocente coma Marta, se atreve a desvelar calquera aspecto da crúa realidade, cargamos todos contra el... Pobres de nós!

Pero, dito todo iso, recoñezo que Marta demostrou ignorancia sobre o uso do galego en Galicia. Cando afirma, por exemplo, que nas cidades o galego soamente o falan os nacionalistas: é mentira. Hai moitos galegos que non son nacionalistas e o falan. E eu tamén coñezo declarados nacionalistas que non o falan máis que cando lles convén, que ven a ser peor ca se non o falasen nunca. Vale.

De posturas

2011-02-21T17:36:00.001+01:00

O amigo José Luís Diz faime chegar un enlace con este interesante vídeo sobre posturas recomendables cando se utiliza o ordenador portátil na casa ou no traballo. Creo que a todos nos virá moi ben ter presentes estas pautas.

Galicia

2011-02-09T17:05:00.004+01:00

O estado da cuestión

40 suspiros

2011-02-03T19:32:00.008+01:00

O San Blas significa para min, ademais dunha cita obrigada co santiño, en San Cibrán de Lás, o remate do inverno. Escribía o ano pasado por este tempo, falando de gurrianas, que a luz destes días, cando están despexados, é para min das máis fermosas do ano. E este ano confirmouse, xa que hoxe foi, sen dúbida, o primeiro anuncio da primaveira que há de vir; onte e noutronte estiveron días claros e luminosos, pero corría gurriana e molestaba; hoxe foi outra cousa. San Blas, que non é amigo de choivas, regalounos un dos mellores días destes últimos anos.

En marzo pasado, apenas un mes despois de publicar o meu texto sobre as gurrianas, falecía Miguel Delibes. Repasei aqueles días algún dos seus textos e emocionoume especialmente atopar unha reflexión súa sobre a luz destes días:

«1 de Febrero de 1971: El primer día de febrero nos trae barruntos de primavera (casi todos los años advierto esto por estas fechas). Y no es que las temperaturas se suavicen (hace frío y hiela), ni tampoco que los crepúsculos vespertinos sean menos abruptos: es la luz. Diríase que los rayos del sol se enderezan de pronto, pierden oblicuidad, y la luz se hace más madura y dulce, hecho especialmente notorio cuando las nubes del atardecer se tiñen de tono salmón que va acentuándose hasta el anaranjado y el rojo conforme se aproximan a poniente. Cuando yo era joven, el otoño era mi estación predilecta; ahora que yo otoñeo, me agrada la estación más joven, la primavera (y también la sazón del verano).».

Tiña Delibes cincuenta anos cando iso escribía, xusto o ano no que eu, rapazote, descubría Castela. Teño eu agora algún máis de cincuenta, e tamén prefiro agardar primaveiras antes ca outonos. E penso que as emocións riman coas comunións.

Polo demais, como xa teño escrito, gústame especialmente este San Blas de Lás, nos antigos Chaos de Castela, que os do Ribeiro, non sei por que razón, dicimos de Eiras (parroquia limítrofe coa de Lás). E agrádame non só porque a miña nai me ofrecese a el cando era neno; é que recoñezo no modelo para a imaxe do santiño a un humilde paisano calquera dos nósos pobos: a un dos nósos. Iso debe ser o que mo fai parecer tan próximo ás xentes. A verdade é que este ano vino un pouco máis vello, coma se a reuma o fixese andar algo máis dobrado ca de costume; pareceume que máis ca soster o báculo pastoral, era este quen sostiña ó santo. Tamén vin algo máis vella á señora Lola de Bieite, a rosquilleira; díxome que estivera mal no verán, pero que agora se ía recuperando; mandoume saúdos para miña nai e lembroume que aprendera a coser coa miña avoa Eulalia. En fin, probablemente todos estemos algo máis vellos e cansados este ano, santos incluídos. Por sorte, quédanos a luz.

O 20 de xuño daquel 1971, xa en pleno verán, mentres nós seguramente suspirábamos polas festas que habían de vir, escribía Delibes: « Un año, un suspiro. Abruma pensar que en veinte suspiros un niño se hace hombre, en otros veinte madura y en veinte más envejece.». Corenta suspiros hai daquelo.

3 de febreiro do 2011

No Reino dos Sabios

2011-01-24T13:49:00.009+01:00

Bernard Shaw

Despois de que na última entrega deste blog descualificase ós artistas como gobernantes, e apuntase como grave problema a ineptitude dos políticos con mando, calquera podería pensar que o que estaba pedindo era que os sabios tomasen o poder. Nin moito menos!

É ben coñecido que o mesmo Sócrates consideraba que os sabios debían absterse de tratar nos negocios públicos. Seguiu esa doutrina ó pé da letra Newton, para algúns o maior sabio da historia. Nomeado membro do Parlamento, en representación da Universidade de Cambridge, nunca pronunciou un discurso en tan prezada institución. Cóntase que o único día que pediu a palabra, entre unha gran expectación da concorrencia, foi para solicitar que se cerrase unha fiestra: que había algo de corrente na sala. Non se entende moi ben aquela famosa frase de Platón dicindo que «as repúblicas serían máis felices se gobernasen os filósofos e filosofasen os gobernantes», e moito menos sabendo que cando quixo defender ó seu mestre, para salvarlle a vida, os berros do populacho apenas o deixaron rematar o primeiro parágrafo do seu discurso exculpatorio.

Aínda que poida parecer raro, non lle gustan ás masas nin os sabios nin os homes virtuosos, especialmente se aínda non marcharon a estudar a xeoloxía dos camposantos, por iso é moi raro que alcancen o poder. Sobre o erróneo que adoita resultar o ditame do vulgo xa advertiu o P. Feijó, que conta como o honrado e severísimo Foción, sorprendido un día polo aplauso unánime que levantou no auditorio, preguntoulle a un amigo que tiña cerca que parvada acababa de dicir. E da virtude escribe Cervantes no Quijote: «mira Sancho, donde quiera que está la virtud en eminente grado, es perseguida: pocos o ninguno de los famosos varones que pasaron dejó de ser calumniado de la malicia.»; e niso rematan os poucos virtuosos que chegan a ter calquera tipo de poder. É así que os pobos nunca se esmeraron moito na elección dos seus gobernantes, aínda sen chegar ó caso daquelas tribos de Etiopía que, segundo conta Eliano, elixían a un cadelo por rei. Dito todo isto, e sen entrar nas razóns, debemos concordar con Erasmo cando afirma que «non houbo príncipes máis pestíferos para os estados que cando o poder caeu en mans dalgún filosofastro ou home aficionado ás letras.».

Por sorte, segundo o mesmo Erasmo, a providencia da natureza axuda a que os, para el, evidentes danos da sabedoría non se extendan máis entre os homes; entre outras cousas, facendo que os que teñen ese afán adoiten resultar menos agraciados na procreación de fillos cós carentes de tan alto entendemento. Algo así debeu pensar Bernard Shaw cando, á saída dunha conferencia, unha espléndida muller lle propuxo que lle fixese un fillo, para que se unise a fermosura dela coa intelixencia del; o famoso escritor irlandés, despois de reflexionar un pouco, respondeu que era mellor non arriscarse, non fose que o cativo saíse coa fermosura del e coa intelixencia dela.

No Reino dos Artistas

2011-01-14T18:44:00.000+01:00

Na barra lateral do meu blog leva tempo colgado un enlace cun espléndido artigo de Xosé Manuel Pereiro, publicado no diario El País e titulado Nuestro fracaso colectivo. O artigo comeza referíndose a «Galicia como unidad de fracaso en lo universal», «uno de los argumentos más queridos o más habituales de Suso de Toro». E, certamente, creo que ese argumento resulta clave: unha boa parte da realidade galega hai que estudala desde esa óptica, desde a óptica do fracaso colectivo, aínda que custe dicilo e moito máis aceptalo.

Este pasado sábado foi o propio Suso de Toro quen escribiu, no mesmo diario, outro artigo titulado 18 comidas. O título está inspirado no da película homónima de Jorge Coira. Segundo conta o escritor, foi a visión da película a que lle fixo cambiar a primeira idea que tiña para esa colaboración xornalística, que era a de «perfilar más nuestro fracaso. Ya saben, que Galicia es un país que sigue envejeciendo, que muere más gente de la que nace, que seguimos expulsando generaciones jóvenes, con cualificación y sin ella, que nuestro propio Gobierno autonómo legisla contra nuestra propia lengua... En fin, toda esa miseria. », por unha “laudatio” do filme, seguida dunha encomiástica defensa do orgullo de ser galegos.

En xeral, coincido con Suso de Toro no diagnóstico do enfermo (grave), pero menos no tratamento que se prescribe. E aínda que 18 comidas fose Cidadán Kane, ese orgullo que lle entrou despois de ver a película, o mesmo que lle fixo cambiar as súas primeiras intencións discursivas, non minguaría nin un ápice a gravidade do paciente. Como sabe calquera, que unha ou varias funcións corporais marchen adecuadamente non elimina a posibilidade da existencia dunha doenza grave; e o estado de ánimo, con ser moi importante, adoita resultar insuficiente para curar. Xa sabemos que hai cousas en Galicia que funcionan ben, e hai que dicilas, pero o problema, grave, está nas moitas que funcionan mal ou simplemente non funcionan. De tódolos xeitos, o que me empuxou a escribir esta entrega no meu blog nada ten que ver con ese orgullo, do que estariamos faltos os galegos, segundo Suso de Toro; aínda que, na miña opinión, resulte dubidosa esa carencia e habería que precisar bastante arredor do carácter virtuoso que lle atribúe ó orgullo, pois, coma o colesterol, orgullo haino bo e malo, e, en todo caso, débese controlar.

Pero, quero centrarme nunha afirmación que fai Suso de Toro coa que non estou en absoluto de acordo:

«Aquí cuando se trata de sobrevivir, cuando se llega a situaciones en que el país está a punto de perecer quienes primero comparecen son los artistas. Son los artistas quienes nos salvaron y nos salvan de este lento suicidio. Ya no nos acordamos pero hace cosa de diez años, cuando aquella locura disparatada del Prestige arriba y abajo y cuando el Gobierno de entonces decía que aquí no pasaba nada y que no había que enviar ayuda, fueron los artistas quienes encabezaron la respuesta de todos.».

Para aí o carro, Suso! Naquela exemplar mobilización cívica, como ben sabes, quen primeiro compareceu foi o pobo galego! E a el, en conxunto, lle debe corresponder o protagonismo histórico daquelas históricas datas. Estiveron os artistas, é certo, pero tamén os mariñeiros (os primeiros), ecoloxistas, estudantes, asociacións veciñais, grupos ecoloxistas, médicos, gandeiros, profesores, avogados, administrativos, labregos, curas,….. En suma, foi o pobo quen compareceu (non só o galego, por certo). E non vamos discutir sobre quen ía diante, xa que non ten ningunha importancia. Os nenos tamén van sempre diante da música, alegran as alboradas e a ninguén lle queremos máis, pero os que tocan son os músicos! Non te confundas! Os artistas son elemento esencial dun pobo; pero non menos importantes son os mariñeiros, os médicos, os avogados, os labregos, os profesores… e, por suposto, os políticos (que daquela, dramaticamente, non compareceron). Cada un na súa función, pero ninguén por encima ou por diante dos outros! - ¡nadie és más que nadie!, repetía Machado-. E que se apliquen o conto tanto políticos coma artistas, que, con dignísimas e contadas excepcións, calquera diría, vendo os honores que se adoitan intercambiar e as leccións de amor a Galicia que nos imparten –case sempre á conta do presuposto público-, que foron eles os que inventaron este País.

E, xustamente, nun sistema democrático e representativo, coma o noso, correspóndelle ós políticos elixidos gobernar. E, se os políticos que nos gobernan, ou nos desgobernan, son malos: elixámolos mellores! Pero, e se non os hai mellores entre os que podemos elixir? Pois, meus santos, nese caso -que pode ser o noso-, temos un grave problema!

Pero, os artistas, por favor, que sigan facendo o seu traballo o mellor que poidan e saiban, igual cós médicos, os carpinteiros ou os profesores. Que cada un faga o que lle corresponda!, como recomendaba Sócrates, e todo irá ben. Non deixa de ter a súa coña que Suso de Toro propoña que «reinen los artistas» en Galicia, para ver se o fan mellor: Alabado! Pero home, Suso, que ven sendo Galicia máis có verdadeiro Reino dos Artistas, dos artistiñas e das artistadas? O que sobran aquí son artistas con mando!

Invernía

2010-12-31T00:48:00.005+01:00

Había algúns anos que non nos tocaba pasar un inverno tan cru. Non tanto polas temperaturas, que tódolos anos hai rexistros moi baixos –alomenos aquí no Carballiño-, coma pola continuidade deste tempo frío e húmido que nos ten a todos tremendo coma varas verdes.

Aínda así, nada teñen que ver estes invernos cos de antano. Hai que saber que entre os males que asolaron Galicia a través da historia, que non foron poucos, o máis importante, desde logo, foi a fame, pero tal vez o segundo fose o frío. A algúns sorprenderalle isto, pero somos un país máis frío do que se acostuma pensar. Un día destes, nunha mañá que tremían os paxariños, atopeime no quiosco cun veciño que pasou máis anos da súa vida nos Alpes de Suíza ca en Galicia. Díxenlle que para el este frío non sería nada. Sorprendentemente, aseguroume que aquí facía o dobre de frío ca en Suíza; que alí, ademais de que as casas están mellor illadas, o frío é seco, e que indo ben abrigados os pés sempre están quentes, mentres aquí sempre están fríos. Certamente, esta mestura de humidade e frío que se dá no interior da nosa terra, acompañada en moitas ocasións de densos neboeiros, é unha combinación letal da que non dan conta xusta os rexistros termométricos. Como lles explico moitas veces ós meus alumnos: algo ten que ver a temperatura coa sensación térmica, pero non son a mesma cousa. A sensación de frío ten relación directa coa rapidez coa que perde enerxía o corpo, e iso está relacionado coa temperatura ambiente, pero tamén, e moito, coa humidade do aire, especialmente alta en Galicia. Por iso hai poucos que saiban tanto de pasar frío coma nós, os galegos do interior. Na costa, ben se sabe, aínda sen ser Benidorm, xa é outra cousa, por cuestión das temperaturas: como me confesou hai anos un señor de Foz, alí os que teñen abrigo é para presumir, e Foz non é das vilas costeiras máis cálidas de Galicia.

Pero, dicía que nada tiñan que ver estes invernos de agora cos de antano. É certo, pero menos polo cambio climático ca por outros factores. Nada teñen que ver as casas de agora coas de antes: sen calefacción, con buratos nas ventás, mal faiadas, con portas que non axustaban...; tampouco hai comparación entre o vestido e o calzado que se leva hoxe co que se levaba antano, e moita menos comparanza admite a alimentación, aínda que algúns defendan que xa non hai comidas coma as de antes, confundindo a alimentación co apetito, variables que adoitan ser inversamente proporcionais. No único que non melloramos foi na práctica do exercicio físico, excelente remedio contra o frío, como se deduce tanto da experiencia coma do segundo principio da termodinámica.

É así que, estes días, fuxindo do frío, ollando tranquilamente como se fan e se desfán as lapas no fogar da lareira, lémbrome daqueles duros invernos, daquelas xentes que compartiron comigo a calor do lume e daquel léxico do frío que, pouco a pouco, tamén vai quedando esquecido.

Lémbrome, por exemplo, do tío Serafín que, unha vez recoñecido coma frioleiro oficial da familia, sempre tiña dereito ó mellor sitio na beira do lume. Era un sitio que ata lle respectaban nos cafés de Leiro, ó pé das, daquela omnipresentes, estufas de butano: «deixade sentar aí ó Serafín; o pobre sempre está morto de frío!». Sostiña meu tío: «o número de sectores acendidos na estufa (1, 2 ou 3) eche a mellor maneira de valorar a xenerosidade do dono do café.».

Do tío Gildo, un verdadeiro estoico, sentado sempre no lugar da cociña máis apartado do fogo. Un día, alguén estrañado desta circunstancia preguntoulle se era que non tiña frío. «Estou aterecido!, pero, hai que saber resistir!», contestou cheo de razón. O moito que padeceu da reuma de vello, creo que foi do pouco que sacou en limpo daquela tenaz resistencia.

Do meu avó Emiliano, que sempre combinaba unha boa exposición relativa á radiación infravermella coa protección das súas costas contra o banco da cociña. Diante do lume prefería o silencio, e se algunha vez o rompía era para reprenderme por arrimarme moito ás lapas: «neno, seica queres comer o lume! ».

Do fume traidor, que, ás veces, por cousas da presión ou da simple mala sorte, en vez de saír pola cheminea, como Deus lle tiña encomendado, empeñábase en saír xusto por onde te atopabas. Soamente che quedaba apartarte e, se acaso, repetir esta especie de esconxuro: «fume pralá, carneiro pracá; fume pralá, carneiro pracá!».

Das murrias, que xa poucos lembran, pero que para vergoña nosa pintaban as pernas de vermello naquel tempo perenne de pantalóns curtos.

Dos sabañóns, nas orellas, nas mans, nos pés....

Das nenas, asistindo á escola cun braseiro portátil feito dunha lata de sardiñas das grandes, das de tambor (os nenos xa tiñamos na escola unha estufa de serrín, igual cás que había no cine de Leiro).

Das velas de mocos, que, por pares, colgaban do nariz daqueles nenos acatarrados e cheos de frío, que eramos nós!

Das botellas de cerámica, precedente dese gran invento que son as bolsas de auga, que nun instante facían que un tivese “os pés quentes coma roxós”.

Do caramelo frío, que se formaba nos muros da Fonte Dabaixo de San Clodio. Dese caramelo frío foron os primeiros xeados que probamos moitos.

Dos chourizos frescos, pingando no canizo. Unha circunstancia desagradable que obrigaba a atrasar a liña de vangarda diante do lume. Era unha retirada a desgana, imposta pola necesidade, para quedar a salvo daquelas graxentas e imprevisibles pingueiras que soltaban pericón e compañía.

...

Soan, de fondo, os versos de Celso Emilio na incomparable voz de Batallán.

Chove, chove na casa do pobre

…

Dor da mau encallecida,

Dor da xente aterecida

de frío polos camiños.

…

E así, quentiños, á beira de boas lareiras, escoitando poemas sobre o frío que pasaron os devanceiros (nisto consiste, na práctica, unha boa parte do que chamamos cultura), imos quedando adormiñados....anestesiados... e aparvados!

Ignorantes de que, fóra, segue a mesma invernía.

Eloxio do silencio

2010-12-09T18:06:00.000+01:00

Vila-Matas, quen podería ser erudito maior en silencios literarios, fai un eloxio do silencio que cadra moi ben coa última entrega deste blog. Convida á súa silenciosa mesa a Walter Benjamin e a súa “tertulia dos parcos”:

« …Lo que daría por unos minutos de silencio. Añoro escenas antiguas y me gustaría tropezarme con esa "tertulia de los Parcos" que se reunía en Zúrich y de la que nos habló Walter Benjamin. Les llamaban parcos porque adoraban literalmente el silencio. Eran Arnold Böcklin, su hijo Carlo, y Gottfried Keller. Un día estaban sentados en la terraza de su café preferido, en silencio, como de costumbre. Transcurrido un largo tiempo sin que se oyera palabra alguna, dijo el joven Carlo: "¡Vaya calor!". Siguieron 15 minutos de silencio, hasta que intervino Böcklin padre: "No circula nada de aire". Keller esperó que pasaran unos minutos para ponerse en pie, indignado: "Me voy, no me siento bien entre charlatanes".».

O mesmo digo. Abur.

Nulla dies sine linea - wohl aber wochen... oder monate!

2010-10-03T12:45:00.006+02:00

O xenio é laboriosidade
W.Benjamin

“Nulla dies sine linea” (ningún día sen unha liña), di un famoso proverbio atribuído a Plinio o Vello. Na realidade, Plinio nunca escribiu tal cousa; o lema, tal como o coñecemos, naceu na Idade Media, recollendo, iso si, unha historia que conta Plinio na súa Naturalis Historia (35.84). A historia refírese á laboriosidade do pintor Apeles, que tódolos días pintaba algo, aínda que soamente fose unha liña. O caso é que agora o proverbio utilízase, xeralmente, como recomendación para todos aqueles que pretenden ser escritores, cambiando o significado orixinal da liña do pintor polo da liña de texto do escritor.

Walter Benjamin

Foi o filósofo xudeu-alemán Walter Benjamin (1892-1940) quen no seu Einbahnstraße (Dirección Única) escribiu: “Nulla dies sine linea –wohl aber wochen.” (ningún día sen unha liña, pero si semanas), pensando que a inspiración non flúe de maneira continua, que precisa descansar de cando en vez para realimentarse. Doulle eu unha volta máis ó lema con ese “... oder monate!” (... ou meses). Fago con respecto, pensando non tanto na inspiración –na maioría dos casos resulta inútil esperala: simplemente non existe-, coma no beneficio que ás veces, se non case sempre, se lle fai á cultura universal gardando silencio. Conviría advertir que o proverbio, na súa formulación inicial, e no senso que agora se toma, invita a escribir tódolos días, pero non a publicar todo o que se escribe.

Preséntome así, de novo, máis convencido da necesidade de contar algo ca da atención que poida merecer o que conte. Seguro, en todo caso, do beneficio que supuxo o meu silencio de meses, e de que sempre hai cousas moito mellores que facer ca ler este blog. Por exemplo, ler a “Dirección Única” de Benjamin.

Aínda que os seus textos sempre semellen experimentais e fragmentarios, vale a pena un pequeno esforzo. Poderemos así descubrir, nunha paisaxe aparentemente caótica, esas reflexións súas que mesturan sabedoría e intensidade poética en proporcións dificilmente superables: “De haberme rozado ella con la mecha de su mirada, yo habría volado por los aires como un depósito de municiones…”; “En un amor, la mayoría busca una patria eterna. Otros, aunque muy pocos, un eterno viajar.”... Esas mesmas paisaxes urbanas e caóticas de “Dirección Única”, desde onde observaba Benjamin a decadencia da burguesía alemá (“aleación de estupidez y cobardía”), son as que o levan ó enunciado de reflexións case proféticas, e, en todo caso, terribles: “quienes aún esperan que las cosas no sigan así, acabarán por descubrir algún día que para el sufrimiento, tanto del individuo como de las comunidades, sólo hay un límite más allá del cual ya no pueden seguir: la aniquilación.” (escribía isto en 1928), “Ninguno ve más allá de la espalda del que le precede, y cada cual se enorgullece de ser, de ese modo, un ejemplo para el que le sigue...”. Aínda que tal vez a máis terrible das súas sentencias sexa aquela que nega valor algún a calquera tipo de dialéctica, e nos condena, en última instancia e como seres pensantes, a conformarnos con pírricas vitorias parciais, na senda unidireccional da gran derrota final: “convencer es inútil.”.

Desfrutemos entón desas efímeras e pírricas vitorias. E, se pode ser sen facer mal a ninguén, mellor!

Soirexe

2010-05-28T19:05:00.013+02:00

No meu libro Nomes do Ribeiro facía alusión ó lugar de Soirexe, na freguesía de Serantes (Leiro). Apuntaba que ese era o nome correcto e non o Suigrexa que aparece no Nomenclator de Galicia. Teño falado con algún membro da Comisión de Toponimia do importante que sería rexistrar a súa verdadeira e singular forma, pero, coma no caso de Longoseiro, non teño constancia de que nada se leve feito nesa dirección. E a verdade é que nin confío nin me preocupa moito o que se faga, tal é o meu grao de escepticismo con respecto á maioría das institucións deste País.

Victor Campio Pereira

Moito máis importante foi para min descubrir o poema Casal de Soirexe, de Victor Campio. E gran fortuna, ademais, poder falar persoalmente co poeta deste e doutros poemas seus.

Casal de Soirexe
Décimas do neno e do río

I
Luz facareña. Pendello
irto do tempo. Tecida
parede de noite. Espida
carne de sombra no espello.
Casal de Soirexe! Ai, vello
casal! Ai, neno estantío!
Ai, sangue de calofrío,
luz do solpor, bico, mel,
amor! (Ai, dor!). Caramel
soando aínda no río!

II
Caramel: merlo. No río
nace a canción e vén maina
-morna, esvaída- á solaina
onde está o neno estantío.
Chega a voz. Chega o cantío
de lonxe. Ai, neno a luz cega!
De lonxe este río chega
polo areal: tempo, vida.
Ai, neno: carne ferida,
talo de espiga, na sega!

III
Escoita! Escoita a agonía
do solpor! O vento traina
do salgueiral á solaina
no canto da cotovía.
Escoita! Quen asubía
tan lonxe? Quen verque pranto
no areal? Neno, meu santo,
sombra de min, neno antigo!
Ti no meu soño! Eu contigo!
erguendo este chorocanto!

IV
Eu contigo! A noite espalla
sombras en nós: carne núa.
Olla esta flor miña e túa
que a man do tempo traballa.
O tempo! A noite anavalla
en nós a rosa! Segado
estou de ti, seiturado
pola man que sega o trigo!
Eu aquí sen ti, contigo,
e ti no tempo, afogado!

Ningunha autoridade teño eu para valorar poetas, pero estou seguro que Victor Campio será recoñecido, en breve, coma un dos grandes das nosas letras, e que como tal será estudado cando se separe a palla do grao. Falamos do soneto Se chego no solpor que abre a súa Poesía reunida, desas noventa e dúas palabras de ouro da nosa lírica que di Alonso Montero, e tamén doutro poema que a min me estremece, Viñemos ver a terra. Pregunteille entón polo casal de Soirexe, de seguido me confesou que se trataba da casa onde vivira de neno no lugar homónimo da freguesía de Garabás (Maside), freguesía na que a súa nai exercía de mestra. Trátase da aldeíña que aparece co nome de Sueirexa no Nomenclator, pero tampouco: o correcto, igual ca no caso de Serantes, é Soirexe, o nome que lembra o neno estantío, o neno antigo afogado no tempo: a testemuña que nunca minte.

O que queda da solaina do Casal de Soirexe

Levoume a señora Manuela de Soirexe, antiga alumna de doña Amparo, a nai de Victor Campio, ó Casal de Soirexe, a casa onde vivira o neno Victor cos seus pais e irmás, a mesma onde estaba a escola. Faloume Manuela da gran solaina que tiña, toda orientada ó sur, o lugar no que, de nenos, nos recreos, tomaban o sol ou regardábanse da choiva. Hoxe, na casa, dividida entre dous propietarios e moi modificada, soamente os piares e vigas de pedra que sostiñan a gran balconada permiten sospeitar a vella solaina. Daba xenio ver á señora Manuela, cos seus oitenta e dous anos, saltando os valados para buscar unha vista imposible do conxunto da casa.

Estivera unha soia vez no meu Soirexe, no de Serantes. Eu era un cativo. Fora co meu pai, en paz descanse, na vella camioneta Land Rover, buscar unha becerra para o Maxino, o carniceiro de Leiro. Pasaron case cincuenta anos desde aquela viaxe e foi o poema de Victor Campio quen me levou de novo a Soirexe. Recoñecín de seguido a imaxe nítida que permanecía imborrable na miña memoria cando, desde un claro do monte, no camiño que baixa da igrexa de Serantes, tiven a renovada visión do lugar. Un fermoso casar, illado, entre os piñeirais, no medio dun chao de viñas ben traballadas; un ribeiro alto que se abre ó horizonte do nacente, para divisar, ao lonxe, as ladeiras de Cabanelas e de Anllo. Andivo perdido o nome do lugar na miña desordenada memoria durante anos, pero non a imaxe daquela paisaxe idílica que, de novo, tiña diante dos meus ollos.

Soirexe (Serantes, Leiro)

Desde o claro do monte, pareceume que o tempo non pasara. Pero pasara! Cando entrei no pobo comprobei que xa non vivía ninguén en Soirexe. Catro ou cinco casas moi humildes a medio esborrallar, algunhas coas portas abertas e os enseres no seu sitio, coma se os que se marcharan non tivesen conciencia de que xa nunca retornarían, e unha central de moi boa fábrica na que aínda se sospeitaba o coidado dos donos ausentes, tal vez os mesmos que manteñen ben traballadas as viñas que rodean o casarío. Baixei do coche e estiven alí, non sei canto tempo... Cantaban os merlos e, ao lonxe, escoitábase o cuco. Diante de min, meu santo, xogaba o neno estantío: o neno antigo afogado no tempo!

Consumatum est!

2010-05-16T13:17:00.012+02:00

Tiña que ser M. Rivas quen escribise algunhas das palabras máis atinadas sobre o caso de Garzón. En Galicia sabemos moi ben o que é a xustiza: Castelao pregáballe a Deus para que nos librara dela!

Non vos perdades o artigo El Golpe que publicou este sábado no diario El País.

Despois de máis de trinta anos de democracia comprobamos con amargura que España segue a ser aquel País onde, como xa avisará Quevedo, por escaseza de xustiza, «es gran peligro tener razón». O mesmo no que os máis pecadores compiten entre si para ver a quen lle corresponde o mérito de ter lanzado a primeira pedra. E todos temos algo de culpa nesto.

A maiores, no caso de Garzón, hai algo máis: a persecución da virtude. Esta, que nunca abunda, resulta máis visible, e polo tanto máis exposta e ameazada, naqueles grupos humanos onde escasea especialmente: non lle fai falla ó Pico Sacro demasiada altitude para destacar sobre as chairas e outeiros circundantes. Xa Cervantes daba conta desta afección universal da persecución da virtude: «Mira, Sancho, dijo Don Quijote, donde quiera que está la virtud en eminente grado, es perseguida: pocos o ninguno de los famosos varones que pasaron dejó de ser calumniado de la malicia.». Intúo que, neste caso, os perseguidores xa conseguiron algo que non pretendían: colocar a Garzón na Historia de España. Non chegaremos a ver como os mesmos grupos que hoxe impulsan a súa persecución, mañá colocarán coroas de flores na súa tumba e patrocinarán actos na súa memoria; pero non porque non vaia suceder, senón porque a vida é breve. Cousas peores vemos a diario.

Moxigangas

2010-04-27T19:23:00.011+02:00

¡A vida é moi dura!: un escribe sobre o concepto de nación, pensa que aporta algo importante, e descubre que nin sequera os maxistrados do Tribunal Constitucional lle prestan a menor atención. De que xeito se podería explicar senón que sigan insistindo en non considerar a Cataluña nación? E, se fago caso dos tres solitarios votos que tivo a miña segunda entrega sobre Nación e nacionalismo, tería que concluír que tampouco debeu ter moito éxito o asunto entre os habituais do meu blog –un considerable grupo o que poderíamos denominar a banda dos cinco-. Claro que, neste caso, podería consolarme co único voto que teñen, na web correspondente do diario El País, os dous artigos de Javier Cercas que me levaron a escribir sobre este tema. Ademais, confésovos un segredo: ¡o único voto que teñen dínlle-lo eu!.... Así que, en vista do éxito, deixaremos que pase algo de tempo antes da terceira entrega de Nación e nacionalismo, non sexa que esa suposta banda dos cinco de incondicionais de Jeanfrujo se converta en pouco tempo no Llanero solitario.

Ignacio de Español

Hoxe quero escribirvos sobre varios feitos gozosos, que tamén ocorren de cando en vez. Non tódolos días se descubre un pobo, unha palabra ou un amigo. E iso foi o que me aconteceu onte a min, todo xunto nun só día. O pobo foi Español, a palabra moxiganga e o amigo Ignacio. Caio agora na conta de que onte era 25 de abril, e semella que ese día acostuman suceder cousas importantes, ademais de improbables; pensade senón na revolución dos caraveis do ano 1974. Centrándome no día de onte, para comezar, presentouse o día máis fermoso de todo o que levamos de ano. Iso era previsible, pero nono era tanto que me interesase pola homilía do cura na misa ou que, despois de xantar, ó meu fillo pequeno se lle dese por devorar dunha atacada un dos meus clásicos favoritos, o Robinsón Crusoe de Daniel Defoe. Hoxe comprobo que o libro publicárase o 25 de abril do ano 1719.....

Pois ben, do pobo de Español, que foi o motivo da miña visita ós antigos Chaos de Castela, e máis concretamente do orixinal topónimo, escribirei noutro post. De momento ocupareime de Ignacio e as súas moxigangas.

Moxiganga

Ignacio é a súa muller son os dous únicos habitantes de Español desde hai moitos anos. Traballaron a reo nestas terras do antigo casal de Español, pero hai tempo que xa están xubilados. Ensinoume Ignacio as vellas casas do lugar, moi cerca da vivenda moderna que eles construíron. Tratábase de pequenas vivendas, onde sospeito vivían os caseiros que traballaban o extenso foro de Español, e demais dependencias do casal , tales coma cortes, palleiros, forno, etc. Pero o que máis chamou a miña atención non foron as casas de Español senón unhas singulares construcións cónicas de pedra que hai no entorno das casas. Pregunteille a Ignacio por elas. Para a miña sorpresa, díxome que as fixera el, que unha vez xubilado se lle dera por isto. Encantoume. Intereseime pola técnica, pola orixe da pedra, polo tempo que lle levara facer cada unha.... e había tempo que ninguén conseguía que me interesase tanto por algo. Por último, quixen saber como se chamaban tales esculturas. Ignacio respondeu: «nono sei, eu chámolle moxigangas». «Ah!, e que significa moxigangas?», insistín eu. «Pois tampouco o sei: eu chámolle así», concluíu. Logo, a súa muller, coma sempre máis memoriosa có home, aclarou que non fora Ignacio quen bautizara as esculturas, que fora un home que viñera traer uns mobles á casa, que lles preguntara: «quen fixo esas moxigangas?». E foi que a Ignacio lle gustara iso das moxigangas. «E ud. non saberá que son as moxigangas?», preguntoume a min. « Pois non Ignacio, pero o caso é que a min tamén me gusta esa palabra».

Cando nos despedimos, prometinlle ó xa amigo Ignacio que o primeiro que faría ó chegar á casa sería investigar o significado de moxiganga, no caso de que existise tal palabra.

Non atopei rastro nos dicionarios de galego actuais. Pero nos históricos aparece rexistrada, tanto no Acevedo (1932) coma no Carré (1972), como equivalente ó castelán mojiganga. No DRAE leo: «mojiganga.(Cf. bojiganga).1. f. Obrilla dramática muy breve, para hacer reír, en que se introducen figuras ridículas y extravagantes.2. f. Cosa ridícula con que parece que alguien se burla de otra persona.3. f. Fiesta pública que se hacía con varios disfraces ridículos, especialmente en figuras de animales.». No mesmo DRAE: «bojiganga.(De voxiga, var. de vejiga).1. f. Compañía pequeña de farsantes, que antiguamente representaba algunas comedias y autos en los pueblos pequeños.». En portugués aparece baixo a forma de bugiganga, «1. Objeto de pouco ou nenhum valor ou utilidade; quinquilharia. 2. Ninharia, insignificância. 3. Rede para pescar, de envolver, que se arrastra para terra. 4. Na Espanha, pequena companhia de farsantes que representava algumas comédias e autos pelos vilarejos do interior. ».

Segundo Corominas a forma máis antiga é boxiganga, que designaba primitivamente a un persoeiro de farándula caracterizado por unhas vexigas suxeitas á punta dun pau. Tamén apunta que a palabra probablemente derive de voxiga, variante fonética de vexiga. E, en efecto, na primeira documentación figura boxiganga (Agustín de Rojas, 1603). Pero, comprobo que esa variante voxiga, de vexiga, soamente se documenta, que eu saiba, en Galego. García de Diego pona como exemplo da atracción cara a –o- doutras vogais pretónicas por efecto das consoantes labiais xunto a outros casos coma remendar>romendar, filgueira>folgueira, semana>somana, etc. Resulta así bastante probable que a palabra fose do galego ó castelán e non ó contrario, como parece que se supón. Tampouco queda moi claro como de boxiganga se pasou a moxiganga, dada a estabilidade que recoñecen tódolos autores para a –B- inicial. É así que non descartaría, salvo proba autorizada, algún tipo de confusión con algunha palabra semellante.

Curiosamente, atopamos no dicionario de Franco Grande as palabras: muxaranga «Mueca, garambaina. Mojiganga. ». e muxarangas «Aplícase a la persona que da muchas vueltas para hacer un trato, diciendo ora una cosa, ora otra: é un muxarangas. ». E, sabedes cal é o verdadeiro nome das moxigangas en valenciano? Muixiranga, pero cun contido semántico máis restrinxido a unha serie de danzas populares que rematan coa formación de torres humanas. Tanto as muixirangas valencianas coma os castellers cataláns terían coma orixe única danzas semellantes chamadas moixigangas. E non falta quen opina que o nome nada ten que ver con vexiga>voxiga senón que remite a un árabe moachain ‘enmascarado ou encapirotado’. Eu non son quen de saber onde está a razón neste asunto, pero o primeiro dicionario que rexistra mogiganga é o de Sobrino (1705): «Mogiganga ô moxiganga, f. Mascarade.».

Nunha primeira aproximación ás moxigangas de Ignacio, un pode verse tentado a pensar que se trata de objetos de pouco ou nenhum valor ou utilidade, quinquilharias, insignificâncias..., pero as cousas, do mesmo xeito cás palabras, acostuman ser máis complexas do que parecen a primeira vista. As moxigangas de Ignacio lévanme a cavilar en formas arquitectónicas tan antigas coma os clochans da illa de Skellig Michael, en Irlanda, ós Nuraghi de Cerdeña ou ós Talayots das illas Baleares. E, en todo caso, ó arte polo arte, á harmonía coa paisaxe e á necesidade de expresión dun pobo coma o noso onde case todo o que ten verdadeiro valor artístico ten orixe popular.

Por se vos lembra algo, e para rematar, adxunto a fotografía dunha moixiganga que aparece na rede.

O Carballiño, 26 de abril do 2010

Amicísimo

2010-03-28T00:29:00.010+01:00

Los poetas, amigos míos, no son siempre los que hacen versos. Hay muchos versos –es sabido-, y a veces versos magníficos, que no son de poetas. Y acaso los poetas más profundos han hecho su poesía con la materia estremecida de su propia existencia y de sus sueños sin escribir un solo renglón.

....Después vinieron los capitanes enérgicos y ambiciosos, los de la fuerza y no la persuasión. Y se perdió el Paraíso; acaso porque todos los paraísos de la tierra están hechos para perderse.
Gregorio Marañón

O primeiro texto que escribín neste blog, hai un ano aproximadamente, levaba por título “Os libros que nos fan mellores”. Estaba dedicado a don Albino Núñez e facía referencia a un artigo seu: “O mellor amigo do P. Feixóo”, publicado na revista Lar de Buenos Aires con motivo do pasamento do doutor Gregorio Marañón, no ano 1960. Hoxe, 27 de marzo do ano 2010, cúmprense 50 anos do mentado pasamento.

O diario El País publica un par de interesantes artigos sobre a vida e obra do gran médico e humanista: "Marañón, clave española”, do historiador Juan Pablo Fusi, e “La sabiduría portatil del desterrado”, de Javier Rodríguez Marcos. Convídovos a que leades os dous. Eu, quédome cun apunte da súa libreta de notas: "Ser historiador no es saber la Historia pasada sino comprender la Historia presente", reflexión moi semellante a outras que fixeron Marc Bloch ou Walter Benjamin -santos da miña devoción- e que calquera historiador debería ter moi presentes.

Encabezaba don Albino o seu texto sobre Gregorio Marañón cunha cita do libro "Las ideas biológicas del P. Feijoo": «Si quisiera designarle con algún adjetivo especial entre mis autores predilectos, le llamaría, como él llamaba a Tozzi, "mi amicísimo"». E remataba: «Xa quixeramos a môr parte dos galegos ter feito pol-o prestixio d´iste país unha pequena parte do que fixo o grande home que coa súa morte sinala a data do 27 de marzo de 1960 coma unha das máis tristeiras nos anaes contemporáneos.». E como tal seguímola lembrando.

Palabras que carga o demo: nación e nacionalismo (II)

2010-03-25T22:37:00.006+01:00

Nación

«Ha elegido el Santo Difinitorio para el empleo de visitador segundo, vacante en la Nacion de Galizia, al Padre Maestro Fray Gerardo Vázquez...». Así se expresaba en 1784 o redactor das definicións do Capítulo Xeral da Congregación Cisterciense de Castilla, unha institución que nacera baixo o impulso unificador e centralizador dos Reis Católicos, e que en Galicia, concretamente, foi instrumento fundamental na castelanización dos mosteiros desa Orde, o mesmo que o foi a Congregación de San Benito de Valladolid no caso dos benedictinos. Había un nacionalista galego infiltrado na Congregación de Castilla? Nin moito menos: pasaba simplemente que a palabra «nación» aínda non tiña a carga semántico-política que tería arredor dun século máis tarde.

«Nación», como é sabido, vén do latín natio, onis ‘nacemento, pobo, nación, raza, secta, liñaxe’. Todas esas acepcións pasaron do latín clásico ás linguas romances. É frecuente ler que a palabra «nación» non se refería nun primeiro momento a unha localización territorial determinada, ó contrario que «patria», do latín patria ‘patria, lugar onde un naceu, país, comarca, república, estado’. Desde un punto de vista puramente etimolóxico pode ser certa a afirmación, pero non desde un punto de vista semántico. Son poucos os rexistros da palabra «nación» no galego medieval; non obstante en castelán son abundantes, e o significado territorial resulta claro en moitas ocasións: « En Iherusalem moravan indios, religiosos de toda nacion que so el cielo es», lemos, por exemplo, nun manuscrito escurialense do século XIII. Parece indubidable que en Galicia, igual ca no resto de España ou en Francia, «nación» aludía xa na Idade Media ós nacidos nun certo territorio, e, por metafonía, ó territorio mesmo. Así, son frecuentes as referencias, en diversos textos da Idade Media e Moderna, á nación de España, á nacion castellana, á nación aragonesa, á nacion portuguesa, á nacion francesa,... e tamén á nación de Galicia.

O diccionario de Nebrija (1495) rexistra «nación» como nacion de gentes exclusivamente, pero o Covarrubias (1617) xa di: «vale Reyno, o provincia estendida, como la nacion española». A primeira edición do diccionario da Real Academia (1780) rexistra para nación: «s.f. el acto de nacer. En este sentido se usa en el modo de hablar De nación, en lugar de Nacimiento: y assi dicen, ciego de nación.. La coleccion de los habitadóres en alguna Provincia, Pais o Reino... Se usa freqüentemente para significar qualquier Extrangero...», pero falta a acepción territorial. Xustamente, sería o concepto de nación de xentes o que acollería a Constitución de 1812, a única constitución española que, no seu art.1º, define Nación de xeito explícito -«La Nación española es la reunión de todos los españoles de ambos hemisferios.»-. A acepción territorial non aparecería nos diccionarios da Real Academia ata a edición do ano 1869: «Conjunto de los habitadores en alguna provincia, país o reino, y el mismo país o reyno.». Na edición dese mesmo ano aparecen relacionadas por primeira vez «nación» e «goberno»: «nación...El Estado ó cuerpo político que reconoce un centro común supremo de gobierno. // Se dice tambien hablando del territorio que comprende, y aún de sus individuos, tomado colectivamente. ». A introducción da relación no diccionario da Real Academía resultaba consecuente, xa que outros diccionarios desa época introduciran acepcións semellantes. O diccionario de Domingo (1853) dicía na segunda acepción: «Conjunto ó aglomeración de todos los habitantes de un país, ya esten recogidos por unas mismas leyes, ya reconozcan diferentes formas de gobierno, los cuales tienen generalmente un idioma común que los distingue y caracteriza ». E o Gaspar (1855): «Conjunto de hombres que reconocen una misma autoridad y viven en comunidad de costumbres y de lengua en un espacio territorial determinado.- Se dice alguna vez de los habitantes de un pais aun cuando no esten sujetos al mismo gobierno siempre que su orijen e idioma sean idénticos, como la nación italiana, la nacion otomana.- El mismo nombre se da a cualquier reunion de hombres que tienen un orijen comun... ».
Non obstante, un cambio fundamental produciuse na edición do diccionario da Real Academia de 1889. Desaparecía a acepción territorial de 1869 e substituíase por estas dúas novas acepcións: «1. Conjunto de los habitantes de un país regido por el mismo gobierno.// 2. Territorio de ese mismo país». En esencia, o diccionario da Real Academia despexaba o camiño para que España fose considerada nación única, Una (o de Grande e Libre viría máis tarde): agora, se non había goberno non había nación. Hai que entender que nesa restricción semántica algo, ou moito, debeu ter que ver a importancia política que comezaba a ter o nacionalismo catalán, e posteriormente terían o vasco e o galego. Na edición de 1936 mantíñanse as dúas primeiras acepcións de 1889, a terceira tamén coincidía coa de 1889 -«nacimiento. Iª acep. ciego de nación »-, pero, ademais, introducíase unha cuarta: « Conjunto de personas de un mismo origen étnico y que generalmente hablan un mismo idioma y tienen una tradición común». Con esa cuarta acepción recoñecíase a posibilidade da nación de individuos sen goberno –por exemplo a nación dos xudeus-, pero non a territorial; sería unha acepción que, con poucos cambios, se mantería durante toda a época franquista, entendendo, evidentemente, que, nesa época, esa mesma orixe étnica correspondíalle en exclusiva á nación española, e que o idioma común era o castelán. Pouco cambiou co retorno da democracia: na edición actual as dúas primeiras acepcións son as mesmas de 1889, e a terceira coincide coa cuarta de 1936, da que simplemente se eliminou o adxectivo étnico. Non se recuperou a acepción territorial de 1869, aquela que aínda estaba exenta da carga política que, anos máis tarde, lle sería subministrada á palabra. Resulta interesante comprobar como noutros idiomas permanece a acepción territorial convivindo, sen problema algún, co resto de acepcións correntes en castelán: en portugués «patria, pais natal» (Houaiss); en inglés «1. a stable, historically developed community of people with a territory, economic life, distinctive culture, and language in common» (Webster´s); en francés «Ensemble de personnes établies sur un territoire et unies par des caractères ethniques, des traditions linguistiques, religieuses, etc. » (Academie F. 9ème édition); etc.

Tamén resulta interesante estudar o significado que de «nación» dan os diccionarios de galego. O primeiro que sorprende é que, de tódolos diccionarios históricos do galego, soamente o de Don Eladio rexistra a acepción socio-política da palabra: «nación: s. f. Conjunto humano o pueblo que constituye una comunidad cultural peculiar. Territorio o país de cada pueblo o comunidad cultural peculiar.», ademais co carácter de única. Sobresae tamén a diferencia clara que se observa entre os significados que rexistran os diccionarios de galego actuais e os do diccionario da Real Academia Española. Comezando polo diccionario da Real Academia Galega (1997): «nación s.f. Comunidade humana, instalada nun territorio definido, que pode estar ou non politicamente organizada como estado, e que se caracteriza por ter unhas tradicións históricas e culturais comúns, os mesmos intereses económicos e unha unidade lingüística ou relixiosa. A nación de Breogán. Sociedade de nacións. CF. país, pobo, terra. ». O diccionario de Xerais (Ed. 1986): «nación.. s.f. Comunidade de individuos cunha lingua, un territorio, vida económica e idiosincrasia colectivos, con vínculos culturais e cunha historia común... OBS. É inexacta a pretendida identificación de nación con Estado independente, políticamente organizado; en poucos casos se dá actualmente esta coincidencia, sendo o máis corrente que varias nacións formen un estado..., que unha nación se estenda por varios estados..., ou que estea integrada nun Estado (Bretaña, Galicia... ». O diccionario de Ir Indo (www.digalego.com): «nación: s f DER/POLÍT Comunidade de individuos aos que uns vínculos determinados, basicamente culturais, económicos e unha historia común, lles dan unha fisionomía propia, diferenciada, e unha vontade de organización e proxección autónoma que os leva a querer dotarse de institucións propias, ata que se constitúa o estado. ». En fin, á vista desto, calquera diría que nación en galego e nación en castelán son palabras diferentes. Na realidade case se poderían considerar antónimos: de acordo cunha interpretación estricta do diccionario da Real Academia Española, España sería unha nación e Galicia non; mentres que, pola contra, segundo os diccionarios de galego que analizo, Galicia sería a nación e non España. ¿?

Hai que mollarse

Despois da primeira entrega sobre este tema, pedíame un amigo a través dun correo que me mollase máis. Para compracelo, e aínda sabendo que dicir o que se pensa é unha das formas máis eficaces de perder amigos, pregúntome: en que quedaría a palabra «nación» se eliminásemos as perturbacións semántico-políticas que sufriu desde finais do século XIX? En algo totalmente inofensivo, nunha palabra que máis axudaría a sumar cá restar. Formulemos entón a consabida pregunta: existe a nación de Galicia? Por suposto que existe; e a de Cataluña, e a de Euskadi. Tamén, indubidablemente, a de España: aí están as abundantes referencias que nos falan de tal nación desde a Idade Media, sinal clara dunha identidade ben diferenciada; parte esencial, por certo, da nosa tradición cultural e da nosa historia constitucional desde 1812. E tamén existe a nación Europea, a Africana,... e, se queredes, ata a nación do Ribeiro. Entón, por que pode un afirmar, sen problema, que o seu país ou a súa patria é o Ribeiro ou Bergantiños e, non obstante, sinte certo reparo á hora de dicir que esa é a súa nación? Sen dúbida debido á carga política que se lle deu ó significado de nación e ós rumbos semánticos que se lle marcaron á palabra. Pois ben, creo que non resulta admisible que ningunha autoridade marque ou altere o rumbo semántico das palabras. A ninguén se lle ocorrería, por exemplo, fixar como significados exclusivos de calor e peso os que se corresponden cos de tales magnitudes na física, e iso a pesar de que teñen unha definición única e universalmente aceptada pola comunidade científica. Moito menos debería de restrinxirse, entón, o campo semántico de palabras coma nación, para as que nin sequera existe unha definición única no marco xurídico-político. Non, nunca foi boa solución poñerlle portas ó campo.

Identidade nacional e afectividades nacionais

Tamén me gustaría escribir algo sobre o que poderíamos chamar afectividades ou sentimentos nacionais. Hai xente á que lle gusta facer preguntas do tipo: e ti sínteste máis galego ca español, ou máis español ca galego? A pregunta resulta tan impertinente coma aquela que nos facían de nenos: e ti a quen queres máis, á mamá ou ó papá? Pero nona esquivarei. En primeiro lugar debo dicir que é feito comprobado que tódalas forzas da natureza perden intensidade coa distancia. Coas afectividades entendo que debe suceder algo semellante, aínda que non resulte infrecuente atopar xente aparentemente moi preocupada por problemas distantes que non move unha palla por tratar de solucionar os próximos. Tamén resulta evidente que o amor á familia nunca debe ser incompatible co amor ou, como mínimo, co respecto ós veciños. Do mesmo xeito, as afectividades nacionais non teñen por que ser únicas, e moito menos excluíntes.

Agora ben, as afectividades nacionais, moi importantes, pero en última instancia subxectivas e en certa medida abstractas, non conforman a totalidade do que significa unha realidade nacional. O conxunto de normas, autónomas ou de ámbito máis xeral, que regulan a vida dos individuos son concretas e caen fóra das afectividades ou sentimentos nacionais. A defensa da identidade nacional nunca pode perturbar o exercicio dos dereitos da persoa, sobre todo dos máis fundamentais, que deberían ter carácter universal. Resumindo: a defensa das liberdades dos individuos está por diante de calquera identidade nacional. Ademais, sería desexable que ese tipo de dereitos e liberdades emanasen de ámbitos normativos superiores á nación, e tanto máis canto menos extensa sexa esta. Non quero nin imaxinar o inferno que podería ser vivir baixo un goberno único do tamaño do pobo ou da cidade na que vivimos; tal vez sería semellante, en canto a inferno, ó que resultaría dun poder universal e centralizado único. Polo demais, considero que a identidade nacional debería poder sentila cada quen como lle parecese; e incluso non sentila.

Podería pensarse que ese plurinacionalismo optativo, ou de libre configuración, que defendo desactiva o nacionalismo. E digo eu: se o que desactiva é o nacionalismo único e de dirección obrigatoria que algúns pretenden, benvida sexa a desactivación Estou totalmente de acordo con Savater cando defende o plurinacionalismo -cara arriba e cara abaixo, como di el-, fronte ó nacionalismo único. Pola miña parte, non creo en nada incompatible sentirse galego con sentirse español. Ó contrario, fago miñas as palabras de Antón Losada Diéguez, un dos pais do nacionalismo galego: ser galego é a miña forma de ser español.

Pero, xa me estou metendo no tema da próxima entrega: o nacionalismo.

Un hombre de pueblo

2010-03-12T13:06:00.003+01:00

...Y empecé a darme cuenta, entonces, de que ser de pueblo era un don de Dios y que ser de ciudad era un poco como ser inclusero y que los tesos y el nido de la cigüeña y los chopos y el riachuelo y el soto eran siempre los mismos, mientras las pilas de ladrillo y los bloques de cemento y las montañas de piedra de la ciudad cambiaban cada día y con los años no restaba allí un solo testigo del nacimiento de uno, porque mientras el pueblo permanecía, la ciudad se desintegraba por aquello del progreso y las perspectivas de futuro....

... Y después de toparme con el Aniano, bajo el chopo del Elicio, tomé el camino de Pozal de la Culebra, con el hato al hombro y charlando con el Cosario de cosas insustanciales, porque en mi pueblo no se da demasiada importancia a las cosas y si uno se va, ya volverá; y si uno enferma, ya sanará; y si no sana, que se muera y que le entierren. Después de todo, el pueblo permanece y algo queda de uno agarrado a los cuetos, los chopos y los rastrojos. En las ciudades se muere uno del todo; en los pueblos, no; y la carne y los huesos de uno se hacen tierra, y si los trigos y las cebadas, los cuervos y las urracas medran y se reproducen es porque uno les dio su sangre y su calor y nada más.

Descanse en paz Miguel Delibes,
un hombre de pueblo.

Palabras sobre Xulia

2010-03-07T14:04:00.008+01:00

Chegáronme varios correos cun enlace para que vise o vídeo de Xulia (http://eufalo.tv/video/xulia/), unha cativa de seis anos que vive entre Vigo e Bruxelas e que di falar seis idiomas: galego, castelán, francés, neerlandés, inglés e portugués. Todo o persoal quedou abraiado: a maioría queren ter unha nena coma ela, algúns ven na rapariga a unha futura presidenta, e case todos coinciden en poñela como exemplo do que teñen que ser os galegos do futuro. A min, non obstante, o que máis me interesou do vídeo foi saber que a palabra favorita de Xulia en galego era «non». ¡Demo de rapaza!, xa descubriu a importancia de dicir que non sen necesidade de ler O home rebelde de Camus: «Que é un home rebelde? un home que di que non...». Non teño dúbidas: Xulia vai ser das miñas.

E, o de que fale seis idiomas? Pois, aparte de confirmarme que os idomas apréndense por práctica e necesidade máis ca por estudo, a verdade, non lle dou gran importancia; paréceme o normal. O raro sería que non os falase. Vivindo en Vigo, que cousa máis natural que falar galego e castelán, e algo de portugués? Vivindo en Bruxelas, que cousa máis natural que falar francés e algo de neerlandés? E indo ó colexio, que cousa máis natural que falar algo de inglés? O asombro da parroquia lémbrame ó famoso epigrama de Fernández Moratín:

Admiróse un portugués
de ver que en su tierna infancia

todos los niños en Francia

supiesen hablar francés.

«Arte diabólica es»,

dijo, torciendo el mostacho,

«que para hablar en gabacho

un fidalgo en Portugal

llega a viejo, y lo habla mal;

y aquí lo parla un muchacho».

Sen ir máis lonxe, a miña veciña Isabel, dunha idade semellante á de Xulia, que vive entre Alemaña e o Carballiño, fala alemán, galego e castelán, e supoño que chapurreará algo de inglés e de portugués. Do mesmo xeito, pero á inversa, cae dentro do máis normal que o señor Ezequiel de Lentille, que o sitio de máis lonxe que coñece é Figueirido –de cando fixo a mili-, non fale máis có galego e entenda malamente o castelán, e iso a pesar de que recita a misa en latín enteiriña. O verdadeiramente asombroso sería que o señor Ezequiel soubera seis idiomas se sempre lle bastou cun.

O home que sabía vinte idiomas e non precisaba ningún. O home que falaba vinte idiomas e non tiña nada que dicir. O país dos políglotas: un reino onde non se escoitaban máis ca tonterías. Sóanme a títulos de relatos kafkianos e a proxectos educativos de vangarda.

Pero, o que non me gustaron moito foron un par de preguntiñas que lle fixeron a Xulia. A ti que che gusta máis, Galicia ou Bruxelas? Que idioma che gusta máis? Que ía dicir a pobre nena para eufalo tv? Nunca estiven en Bruxelas, pero, polo que teño visto, lido e escoitado, non creo que nada lle teña que envexar ás nosas cidades, máis ben ó contrario. En canto ós idiomas, pois supoño que en todos se poden dicir cousas moi fermosas. Lévame iso a dúas reflexións. A primeira, sobre a crenza tan xeral entre os galegos de que o noso é o mellor país do mundo. A segunda, sobre o que nos gusta aproveitar calquera ocasión para buscar eloxios á nosa terra. Con respecto á primeira crenza o máis probable é que sexa falsa, simplemente por estatística, cousa que non me preocupa en absoluto; eu estou totalmente de acordo con Barreiro Rivas cando afirma que «a miña terra non precisa ser a máis fermosa do mundo para tela no centro do meu corazón»; e o mesmo se podería dicir da fala. A segunda reflexión lémbrame algo que escribiu Sánchez Ferlosio: o aplauso é un espello traidor, nunca desengana, acomódase ós desexos da propia vaidade e caricaturiza a realidade.

Remato. O outro día agasallaban cun DVD de O Gatopardo de Visconti ó mercar o País. Aproveitei para ver a película por enésima vez e para comprobar como me gusta cada vez máis. Tal vez veña ó caso lembrar unhas palabras que G. T. de Lampedusa poñía na boca de don Fabricio: «querido Chevalley: os sicilianos nunca poderán mellorar pola sinxela razón de que se cren perfectos.».

Ah!, e un biquiño para Xulia. Estas non eran palabras para ela. As verdadeiras Palabras para Julia son as de Goytisolo, as que a min me gustan tanto na incomparable voz de Paco Ibañez. Aquí me quedo entón, sentindo a inmensa emoción que me embarga ó escoitar estes versos que, por sorte, aínda non pode entender Xulia, a pesar de que fala o castelán.

Tú no puedes volver atrás
porque la vida ya te empuja
como un aullido interminable
....

Palabras que carga o demo: nación e nacionalismo (I)

2010-02-25T16:44:00.002+01:00

Hai uns días pasábame un amigo un libro de Javier Cercas. Titúlase La Verdad de Agamenón (Tusquets, 2006) e trátase dunha recopilación de escritos e artigos de temática diversa, previamente publicados na súa maioría polo diario El País. Recomendábame o meu amigo a lectura de dous deses artigos: Sobre el nacionalismo (más o menos) e Una discusión posible. Os dous artigos son froito dunha polémica habida entre o autor do libro e o historiador catalán Joan B. Culla arredor do nacionalismo. A súa lectura, e a dos dous artigos de Culla –que o libro evidentemente non inclúe-, foi o que me animou a escribir algo sobre estas dúas palabras: «nación» e «nacionalismo». Desconfío que, a pesar de ser palabras de uso moi frecuente, temos unha idea máis ben confusa sobre o seu significado. E o que é peor, aínda no caso de termos unha idea clara do significado que nós lle damos, poucas veces estamos seguros que este sexa idéntico ó que lle dan os outros. Trátase, na miña opinión, dun caso máis de imprecisión na linguaxe, unha das causas fundamentais da charlatanería que nos inunda. A mesma que fai que moitas aprendizaxes resulten deficientes, a maioría das discusións bizantinas e boa parte das nosas filias e fobias pouco fundamentadas.

«Ya sé que voy a meterme en camisas de once varas..», escribe Javier Cercas no inicio do primeiro dos artigos que me recomendou o meu amigo: ¡e meteuse!, paréceme a min. ¡Tratarei de non meterme eu nunha de vinte!, aínda que non creo que o consiga. Claro que, xoga ó meu favor un feito: non pretender tanto dar unha definición de nación ou nacionalismo coma estudar a evolución histórica do contido semántico das dúas palabras. Evidentemente, na medida das miñas posibilidades: que non son moitas. Partirei dun fragmento do citado primeiro artigo de Javier Cercas: «como todo el mundo sabe... el nacionalismo es una ideología que se inventan los románticos y que se basa en la idea de que existe un alma de los pueblos que recorre la historia, inmutable y eterna, y por tanto ahistórica...». Admírame que o excelente escritor o teña tan claro -ou o tivese, xa que o texto é de 1998-, pero non todo o mundo debe gozar de tal claridade conceptual. A mesmísima Enciclopedia Británica, na voz correspondente, afirma que probablemente non exista palabra no vocabulario histórico e político contemporáneo máis cargada de ambigüidade ca nacionalismo. A outra afirmación, relativa a que é unha ideoloxía inventada polos románticos, afirmación coa que Culla está de acordo, pero que tamén pode discutirse, da pé á maioría das reflexións que quero facer neste primeiro post sobre o tema.

Como ben apuntaba o gran historiador francés Marc Bloch, de quen somos devotos o meu amigo e máis eu, toda análise precisa dunha linguaxe apropiada, e iso non resulta sinxelo. Por unha banda, os cambios nos conceptos e nas cousas non acostuman producir cambios paralelos nos nomes correspondentes. Por outra, moitas palabras novas serven para describir situacións pretéritas. Un exemplo da primeira situación témolo no significado da palabra vila en galego: sinónimo de aldea na Idade Media, de poboación con xurisdicción na Idade Moderna e de cabeza de partido xudicial ou de poboación con certa entidade na Idade Contemporánea. A palabra permaneceu pero a semántica foi cambiando. Para a segunda circunstancia, a que agora máis nos interesa, dános un exemplo moi axeitado o mesmo Marc Bloch: case ninguén fala hoxe dos servus > servos romanos, falamos dos escravos de Roma; non obstante, a palabra escravo era descoñecida en Roma, naceu arredor do ano 1000, nos mercados de carne humana onde os cativos escravos eran modelo de submisión absoluta. Foi iso o que fixo que escravo se considerase palabra axeitada para referirse ós servus romanos, e diferencialos así dos servos medievais. Debería levar iso a negar a existencia de escravos na época romana?

Pois ben, a palabra nacionalismo, de orixe probablemente británico, aparece a finais do século XVIII. Parece ser que a primeira referencia documentada(1) é a que figura nas famosas Mémoires pour servir a l´histoire du jacobinisme (1797) do Abate Barruel, o destacado contrarrevolucionario francés promotor da tese da conspiración universal contra o antigo réxime a e relixión, que tanto éxito tería en España. Escribía Barruel: «Le Nationalisme ou l´Amour National prit la place de l´amour général. Avec la division du globe et de ses contrées, la bienveillance se resserra dans des limites qu´elle ne devoit plus franchir...» (O nacionalismo ou amor nacional ocupou o lugar do amor xeral. Coa división do globo e dos seus países, a benevolencia restrinxiuse a uns límites que nunca debía traspasar..). Aquí estaría o primeiro significado de nacionalismo, máis relacionado coa formación dos novos estados ca co romanticismo, unha relación que nacería un pouco máis tarde. Pero, pregúntome: ese Amour National nacía nese momento xusto coa palabra nacionalismo? Creo que a resposta a esta cuestión debe ser un rotundo non. Haberá unha manifestación máis clara de nacionalismo extremo cá que puxo Sófocles na boca de Creonte, cinco séculos antes de Cristo, en Antígona?: «...o que estime máis a un amigo cá súa propia patria, a ese teño por un ser desprezable.». Non foi a rebelión de Andrisco de Macedonia, no século II, un exemplo de nacionalismo defensivo contra o centralismo unificador romano? Non está o segredo do Principe de Maquiavelo nun xusto sentimento de nacionalismo? E, que é a pasión nacional que ataca o Padre Feijó nun dos seus máis famosos discursos, senón a condena dun nacionalismo exacerbado? Non, o nacionalismo como ideoloxía xa existía, digan o que digan Cercas e Culla. Bautizouse nesa época que di Javier Cercas, pero xa existía. Do mesmo xeito, ninguén defendería que o «localismo» é unha ideoloxía que se introduce en España a finais do século XIX, apoiándose no feito de que Unamuno comezase a utilizar a palabra nesa época; nin que a «bioloxía» naceu coa acuñación do termo, a finais do século XVIII; e, moito menos, que non existía osíxeno na atmosfera antes de que Lavoisier lle puxese ese nome ó gas en 1777.

Claro que para tratar de aclarar algo sobre o nacionalismo e o seu significado, teríamos que aclarar antes o significado de nación. Iso será sobre o que escribirei nun próximo post. Que tampouco ten por que ser o seguinte, do mesmo xeito que o seguinte tampouco tería por que ser próximo.

En fin, saúde e ata o próximo. Que será o seguinte.

(1) Apunta Savater, seguindo a B. Jouvenel, no seu libro Contra las Patrias, un primeiro rexistro da palabra «nacionalismo» diferente do que aquí cito, e lixeiramente posterior. Corresponderíalle a acuñación da palabra a un tal Rodolfo Z. Becker detido por Napoleón, en 1812, acusado de realizar actividades proxermánicas. Becker deféndese dicindo que «ese apego á nación, que podería chamarse nacionalismo, concíliase perfectamente co patriotismo debido ó Estado do que se é cidadán». A cita de Jouvenel, indirecta, por tela tomado el de Charles Schmidt, parece tan axeitada para diferenciar os conceptos de nación e estado que levanta sospeitas sobre a súa veracidade; non resulta raro que Savater se protexese cun previo e significativo «de creer a Charles Schmidt». En todo caso, a referencia que aquí se dá resulta indubidable –por estar o libro do abate Barruel editado nesa data-, e anterior á que apunta Savater.

Días de gurriana

2010-02-12T19:47:00.012+01:00

Algúns andaban á poda...

Acabo de dar o meu paseo diario de despois de xantar. Está un día precioso, soleado e luminoso. A luz destes días que veñen despois do San Bras, cando están despexados, é para min unha das máis fermosas do ano. Tal vez por ser a máis desexada despois do longo inverno, e supoño que tamén pola alegría que sentimos os humanos cando sabemos que algo vai ir a mellor. E estes días son anuncio doutros mellores que han de vir. O malo é que case sempre corre unha gurriana do demo.

E, precisamente, de gurriana –que se pronuncia sempre con gheada- quero falar. Para sorpresa miña, teño atopado pouca xente, fóra do Ribeiro, que coñeza ou utilice esta palabra, moi habitual na miña terra. Non debeu ser casualidade que fose o ribeirao don Eladio quen primeiro a definise nun diccionario galego: «GURRIANA: s. f. Viento norte o nordeste, seco, cortante y tan frío, que a veces agrieta los labios, y por eso en algunas comarcas le llaman también REGAÑÓN y GURRIA.». Os diccionarios posteriores simplemente copian a definición de don Eladio, excepto Constatino García, quen explica:« GURRIANA: f. (Ram.) frío de los meses de febrero o marzo.», aínda que non fai referencia ó vento. O caso é que a gurriana, no Ribeiro, é o vento frío do norte ou nordeste, característico dos meses de febreiro e marzo. A Nosa Señora, o San Bras e o entroido fan que non me esqueza nunca deste tempo. Tempo de podas e rodrigas no Ribeiro. Tempo no que os ribeiraos adoitaban andar coas mans cheas de esparadrapos, polos cortes que lle facían os bimbios e a gurriana. Tiña razón don Eladio cando dicía que “agrieta los labios”, pero moito peor era como axudaba a cortar as mans, do que as resecaba, cando os labregos apertaban os bimbios, na rodriga. E había que seguir traballando e atando as cepas coas mans cortadas, facendo forza sobre os cortes en carne viva –ás veces, desde as vilas e as cidades, fálase do marabillosa que era a vida do campo, a vida en contacto coa natureza; pero esquecémonos a miúdo do duros que eran os traballos, e do pouco pago que tiñan: por algo fuxiu a maioría-. Así que, aínda que no Ribeiro non somos expertos en ventos, por ser país agarimoso, non nos podemos esquecer deste, que era o máis danado do ano. Por esta razón adoitaban buscarse para estes días de gurriana viñas agarimadas, deixando as máis despexadas para os días calmos.

Outros xa fixeran a rodriga...

Non coñezo con seguridade a etimoloxía de gurriana. En Asturias existe burriana e gurriana, parece que co significado de ‘néboa fría e húmida’ á que chaman borrina, burriana e gurriana. Non sei, a min paréceme confusión de dúas palabras distintas. No Mansolea, unha xerga gremial de Asturias, aparece gurriana co mesmo significado de vento moi frío que ten en Galicia. E García Arias, na súa Contribución a la Gramática Histórica de la Lengua Asturiana..., estima que a voz podería remontarse a un étimo latino do tipo boreas ‘vento frío e seco do norte’, hipótese que parece moi razoable. Eu, de tódolos xeitos, vexo nesa gheada unha posible influencia do verbo gurrar ‘disputar, pelexar, tirar cara a un, ...’, pero tamén 'terquear', que tamén se pronuncia sempre con gheada. E, se por algo se caracteriza a gurriana é pola súa terquedade, porque non para en todo o día. Enténdaseme ben: non digo que o étimo sexa o mesmo –descoñezo o étimo do verbo gurrar-, simplemente que puido haber influencia.

uns poucos aínda con bimbios...

En fin, que gozedes do entroido e destes fermosos días. Pero tede coidado coa gurriana.

12 de Febreiro de 2010; por Gomariz e Pazos Hermos

Desván de los Monjes

2010-02-01T20:28:00.008+01:00

Chégame a noticia de que o conselleiro de cultura, promocionando o Camiño de Santiago, en Madrid, falou dos fermosos pobos polos que pasaba a xacobea vía. Entre eles: Toro e Desván de los Monjes. Logo duns segundos de incredulidade, parece ser que os centos de asistentes ó acto decatáronse que se refería a Touro e a Sobrado dos Monxes. Un pouco máis tardaron en convencerse de que quen lles falaba non era a Doña Hermitas do programa Luar, senón don Roberto Varela, O desensimesmador.

Nun principio pensei que a noticia era unha simple broma que me quería gastar o amigo comunicante. Non obstante, o artigo de Iván Fuentes, alcalde de Fene, no xornal A Nosa Terra do 29 de xaneiro (http://www.anosaterra.org/nova/40818/desvan-de-los-monjes-.html), parece eliminar calquera dúbida ao respecto da veracidade do relato.

Vexo, pola maioría dos comentarios que suscitou o artigo, que hai acordo xeral en canto a que se trata dunha pifia do señor conselleiro. Algún incluso deixa caer que don Roberto Varela quería sacarlle o número 1 no Hit Parade das maiores chorradas escoitadas de boca dun conselleiro a outro Varela: a don Jesús Pérez Varela, aquel conselleiro de cultura que nunca esqueceremos por comprometerse a traer á mesmísima Carmina Burana para que cantase noutro xacobeo. Non obstante, nunca hai que subestimar a un home, e moito menos cando se trata dun home que pretende desensimesmar a cultura galega. A cousa pode ser máis profunda do que parece. Tal vez se trate do lanzamento dun globo sonda, ese exercicio co que tanto desfrutan os políticos de tódolos signos, no que o alporizamento dos enxebres resultaría totalmente previsible. Logo viría o diálogo e as explicacións: na realidade non se trataría de eliminar os nomes de Touro ou Sobrado dos Monxes, e outros semellantes, do nomenclator, senón de colocar indicadores bilingües, primeiro nos pobos do Camiño e logo en todo o País. Incluso estarían dispostos a aceptar, nunha segunda fase da negociación, que a versión castelán aparecese debaixo da vernácula. Que mellor maneira de comezar a desensimesmar a nosa cultura ca desensimesmar os topónimos? E, desde logo, nada de quedarse naqueles moxetes de monxa do pasado coma Carballino ou La Estrada. Agora, xa que o queira vai poder seguir dicindo O Carballiño e A Estrada, por que os castelán falantes que o desexen non van facer uso dunha verdadeira liberdade de expresión toponímica dicindo os nomes como lles peta? Pois si, El Roblecito e La Carretera, que son as formas correctas en castelán deses dous topónimos. Máis tarde, poderíase estudar unha consulta, totalmente democrática desde logo -a través de cartas que levarían os nenos ás casas desde os colexios, votando ó facela compra no hiper ou mesmo cando se vai a cubrir a bonoloto-, para ver que topónimo prefería a maioría. Entón podería plantexarse a eliminación definitiva das formas minoritarias, que para o único que valen é para estorbar. En iso consiste a democracia, ou non?

Eu non sei que pensaredes vós, pero voume preparando para remar no encoro de Castrillo del Miño (Castrelo de Miño), tomar as augas en Las Calientes de Partovia (As Caldas de Partovia), beber tinto do Ribero de Cabañillas (Ribeiro de Cabanelas) e falar dos conflictos que houbo nos lindes da xurisdicción de San Claudio del Ribero (San Clodio do Ribeiro) coa de Roncos (Roucos). E dádevos por satisfeitos se as cousas quedan aí. Non sexa que chegue quen todos sabemos co modelo trilingüe: Touro/ Toro/ The Bull. Sobrado dos Monxes/ Desván de los Monjes/ Loft of the Monks.

¡God take us confessed friends!

P.D. Cando estaba rematando de redactar este post, onte pola tarde, chegoume a horrible noticia do pasamento dun amigo da infancia. Cambiaría todo esto que escribo por retomar aquel palco de táboas que montábamos no curral da miña casa, e no que, armados cunhas latas de sardiñas baleiras que facían de bombos e dunhas piñas a modo de micrófonos, o Meluco da Elvira e máis eu, botábamos tardes enteiras cantando o “cocinero, cocinero” de Machín. ¡Ata sempre, querido amigo!

Allegro ma non troppo

2010-01-20T18:34:00.005+01:00

Haberá un par de meses veume a cabeza algo que lle lera hai anos a J. K. Galbraith (1908-2006), o gran economista norteamericano, autor de libros tan imprescindibles coma La sociedad opulenta, Un viaje por la economía de nuestro tiempo ou La economía del fraude inocente: La verdad de nuestro tiempo. Tratábase de que Galbraith consideraba carente de todo fundamento a teoría das expectativas racionais dos axentes económicos, unha teoría que, simplificando, considera que tanto os directivos das empresas coma os consumidores tratan de maximizar os beneficios. Galbraith opinaba que, na realidade, os managers, tecnócratas e dirixentes das empresas nas que vai quedando o poder das grandes sociedades anónimas, máis que maximizar as ganancias, o que tratan é de manterse no poder de tales corporacións; mentres, unha boa parte dos consumidores, en vez de comportarse racionalmente, compórtanse coma verdadeiros estúpidos. Ou sexa, Galbraith propoñía algo así coma unha teoría económica baseada na estupidez dos consumidores.

Esa lembranza, algo borrosa, levoume a intentar refrescar aquelas ideas botando man do padre Google. E velaí que nunha das primeiras referencias me atopei con algo que dicía: “Las leyes fundamentales de la estupidez humana”. Asegúrovos que pouco me faltou para berrar: ¡Bingo!

Tales leis aparecían enunciadas nun libro que levaba o suxerinte título de Allegro ma non troppo. O autor era Carlo M. Cipolla (1922-2000), que fora catedrático de Historia Económica nas universidades de Pavía e Berkeley. Seguramente tódolos economistas coñecen o libro e o autor, pero eu, que de economista soamente teño o título, confeso que tanto ó autor coma ó libro coñecinos no mesmo momento que os vin en Google. Lin algo nas referencias que me daba o buscador, enunciados das leis incluídos, e pareceume interesantísimo. Foi así que de seguido me puxen a buscar o libro. Non o atopei en Ourense, pero o amigo Carlos Fernández de seguido mo trouxo de Santiago. Despois de lelo, teño que dicir que foi para min un dos descubrimentos intelectuais máis intelixentes e gozosos dos últimos anos. Ademais, o libro, ten unha inmensa vantaxe sobre moitos outros, a penas pasa de 80 páxinas (outra é que o prezo non chega ós dez euros), o que facilita unha práctica recomendada para tódalas grandes obras: lelas varias veces. Podo asegurar que en poucas ocasións o aforismo máis coñecido de Gracián estivo tan magnificamente exemplificado coma neste xenial Allegro ma non troppo de Cipolla.

En suma, o libro non ten perda. E, desde logo, estou seguro que na realidade que vos rodea atoparedes múltiples exemplos onde comprobar a validez dos principios enunciados por Cipolla. Tal como aseguraba Vicent nun dos seus artigos, no creo que haya existido una época en que los cretinos hayan sido tan apabullantes, ni los tontos hayan mandado más; polo tanto, ningunha época mellor ca esta para poñer a proba os enunciados cipollanos e observar o seu estrito cumplimento.

O prólogo, que tampouco ten desperdicio, remata con estas palabras do autor, espero que al leer estas páginas no acaben convenciéndose de que el estúpido soy yo. Eu, na realidade, cando lía o prólogo, conformábame con rematar o libro sen descubrir que o verdadeiro estúpido era eu. E é que, de non ser así, fallaría o que considero un principio máis universal, o que se podería chamar Principio Cero da Estupidez Humana: ¡os estúpidos sempre son os outros!

ANEXO I

As leis fundamentais da estupidez humana de Cipolla:

1ª Lei: Sempre e inevitablemente cada un de nós subestima o número de individuos estúpidos que circulan polo mundo.
2ª Lei: A probabilidade de que unha persoa determinada sexa estúpida é independente de calquera outra característica da mesma persoa.
3ª Lei: A persoa estúpida é unha persoa que causa dano a outra persoa ou grupo de persoas sen obter, ó mesmo tempo, proveito para si, ás veces incluso obtendo prexuízo.
4ª Lei: As persoas que non son estúpidas subestiman sempre o potencial nocivo das persoas estúpidas. Os que non son estúpidos esquecen case sempre que tratar ou asociarse con individuos estúpidos é un erro que invariablemente se remata pagando.
5ª Lei. A persoa estúpida é o tipo de persoa máis perigoso que existe. O estúpido é máis perigoso que o malvado (o que fai dano ós outros para procurarse un beneficio).

ANEXO II (máis apropiado para os que xa leran o libro)

As leis fundamentais da estupidez humana e o II principio da termodinámica

Sen ánimo de crítica, tal vez sería máis lóxica unha ordenación diferente das leis. Baixo o meu punto de vista, a primeira debería sela que Cipolla considera terceira (definición do que se entende por estúpido, que máis que lei é unha simple definición previa, e necesaria, do que debemos entender por estúpido nos restantes enunciados); deste xeito a primeira pasaría a esa posición terceira. Deixaría na posición principal que lle corresponde á segunda lei, para min a máis interesante: a condición de estúpido e independente de calquera outra característica da mesma persoa. Nada ten que ver cos estudos, coa profesión, coa condición social, co grupo étnico, etc, ó que pertenza o individuo. O autor considera que os estúpidos son unha proporción fixa da sociedade, proporción que segundo a primeira lei sempre se subestima. A combinación das dúas leis (primeira e segunda de Cipolla) levaríanos a un resultado curioso: A proporción de individuos estúpidos pode manterse constante ou aumentar, pero nunca disminúe. Enunciado onde calquera pode ver a similude cun principio fundamental da física, o segundo principio da termondinámica: A entropía do Universo permanece constante nos procesos reversibles (procesos ideais) e aumenta nos irrevesibles (procesos reais). A entropía do universo non disminúe nunca. Parece coma se houbera unha relación directa entre a estupidez e a entropía. Na verdade, non pode sorprender o resultado, a entropía, tal como demostrou Boltzman, está relacionada coa desorde dos sistemas, e a estupidez, sobre todo cando alcanza o poder, é unha forma máis de desorde. Das máis perigosas, por certo.