Faramontaos

Pena Corneira, en Faramontaos (Carballeda de Avia)

No meu libro Nomes do Ribeiro(2007) hai unha entrada dedicada ó topónimo Faramontaos, o nome de catro parroquias de Ourense, unha delas en Carballeda de Avia, e de sete localidades galegas (seis en Ourense e unha en Lugo), ademais dun Faramontáns en Caldas de Reis (Pontevedra). Explico nesa entrada que o nome «vén de foramontanos, que podería interpretarse coma ‘os de fóra do monte’, que eran os habitantes da meseta que fuxían do avance musulmán entre os séculos VIII e IX». Esta explicación parecíame tan clara que non fixen máis pescudas sobre o topónimo: craso erro!

Algún tempo despois da edición do libro descubrín que Corominas dedicara a faramontano unha entrada no seu dicionario etimolóxico. Nesa entrada defendía algo totalmente diferente o que eu escribira: a orixe de faramontano estaría no portugués e galego foramontao «compuesto de foro ‘fuero, tributo foral’ y monte por su contribución a los servicios de monte y caza.». Seguía Corominas a antiga opinión do ilustrado portugués Fr. Joaquim de Santa Rosa de Viterbo, no senso de que a ese nome respondían os antigos enfiteutas, colonos e caseiros que pagaban o foro de montaría ou de monte. Unha vez revisado o Elucidario (1798) de Viterbo, teño que dicir que, a pesar das referencias documentais que aporta o eminente franciscano portugués, non me convenceron os seus argumentos, fundamentalmente porque as datas das referencias documentais que utiliza como soporte, dos séculos XII e XIII, son moi posteriores ás primeiras documentacións da voz e dos topónimos, do século X. Por iso tampouco comparto as explicacións de Corominas, tanto ó respecto de faramontano coma do topónimo Faramontaos. Dubida o eminente etimólogo que sexa autóctona de Galicia a primeira -a- dos Faramontaos galegos, e suxire que un primitivo foromontaos portugués pasaría por disimilación a foramontaos, que en terras leonesas se volvería faramontanos, e que esa forma, trasegada a Galicia, remataría nos Faramontaos toponímicos. Esa suposta peripecia viaxeira resúltame totalmente incrible e coido que hai que descartala completamente, sobre todo polo xa dito: o primeiro foramontaos documentado en Portugal é posterior ó primeiro Faramontanos documentado en Galicia. De tódolos xeitos, sempre me quedaron dúbidas acerca de se o verdadeiro significado de Faramontaos era o que eu lle daba nos Nomes do Ribeiro, tanto por non rematar de ver como se pasou de Foramontanos>Foramontaos, predominante na documentación medieval, a Faramontaos,  coma polo feito de que toponimistas destacados defendían as opinións de Viterbo e Corominas.

Máis tarde, lendo La historia rural francesa (1978, Ed. Crítica) de Marc Bloch, chamou a miña atención ó seguinte parágrafo: «De los nombres de nuestros pueblos, un buen número data de esa época. Algunos muestran que el grupo bárbaro era a veces un verdadero clan, una fara, son los Fère o La Fère, a los que corresponden en la Italia de los lombardos, formas exactamente análogas.». Decidín explorar entón a posibilidade de que fora o xermánico *fara ‘banda, estirpe, clan ou familia en movemento que emigra dun lugar para outro’ o que estivera detrás de faramontaos, de xeito análogo ó que aparece nos faramans que Du Cange (1688) testemuña como ‘xente inmigrante que ocupa terras’. Xa explorara Méndez Ferrín no seu consultorio dos apelidos galegos esta raíz no apelido Faramiñán: «Eu quixera ver en Faramiñán a palabra xermánica fara que Albert Dauzat explica para a onomástica francesa como “dominio dunha familia”. Asi Fara Aemiliani ou “dominio da familia de Aemilianus” sería o étimo de Faramiñán. Resultaría, así, a palabra un cruzamento de xermánico e latín, como os topónimos Faramenga (de Fara Dominica) ou Faramello (de Farea Aemilius), que en ambos casos usan o nominativo e non o xenitivo. Recoñezo que a explicación de Faramiñán,que antes foi Faramillán, non é doada nin simple…». Mentres, para Faramontaos cría Ferrín o mesmo ca min, que se trataba do xentilicio, «os que proceden de máis alá dos montes». Non obstante, en Faramiñán, Faramello, Faramillás e Faramiñás coido que o que hai son simples antropónimos de orixe xermánica, que presentan a raíz gótica fram-, de *frams ‘valente, valeroso’: Framilianis de Framilia (> Faramiñás, Faramillás), *Framilius (>Faramello?), *Framiliani de Framilia (>Framiñán e Faramiñán), e nada terían que ver con Faramontaos.

Elixio Rivas, o eminente filólogo de Xunqueira de Ambía, na súa Lingua Galega, Historia e Fenomenoloxía (1989), ademais de descartar a explicación de Corominas, tamén pensa que Faramontaos significa «‘os de para alá dos
montes, mais alá dos montes', parello a ultramontanos ou tramontanos.». Paréceme acertadísimo ese matiz de comparanza con ultramontanos e tramontanos. Non habería dese xeito ningunha asimetría en chamarlle faramontanos ós que ían de Castela a Cantabria, Asturias ou Galicia e o mesmo ós que ían desde estas terras a Castela –unha cuestión que leva incomodado moito a tódolos autores casteláns que se teñen ocupado deste tema-. Castela estaba máis alá dos montes para cántabros, astures ou galaicos, e Galicia, Cantabria e Asturias estaban máis alá dos montes para os casteláns. E, en ámbolos dous casos se trataba de terras de fóra para os que emigraban dunha a outra banda. Aparecen os camiños dos faramontanos entre Asturias e Castela, entre Cantabria e Castela, e incluso nos Pirineos: lóxico, por esas montañas pasaban os faramontaos/faramontanos, nunha ou noutra dirección, no seu peregrinar na busca doutras terras onde vivir. Quedou o rastro toponímico en Galicia, pero o fenómeno foi máis xeral e a palabra debeu manterse viva durante séculos, con esa equivalencia que sinala Elixio Rivas co castelán ultramontanos ou tramontanos. Por que soamente quedou en Galicia o rastro toponímico? Habería que estudalo, tal vez  sexa simple cuestión estatística (gran número de núcleos de poboación); de tódolos xeitos, na documentación do mosteiro de San Salvador de Oña (Burgos) figura un lugar de nome Foramontanos nun documento do ano 1265 que demostra que o topónimo non se restrinxía ó noroeste peninsular exclusivamente. En suma, creo que Elixio Rivas deu co significado exacto da voz e do topónimo. Faramontaos/Faramontanos eran xentes que atravesaran os montes, xente tramontana, ou ultramontana, que viñera de máis alá dos montes. Cousa diferente é aceptar que a etimoloxía axeitada sexa foramontanus, a pesar da abundancia documental de tales formas: 55 Foramontanos/ Foramontaos/ Foramontanis fronte a 2 Faramontanos no CODOLGA.

Parroquias e Localidades co nome de Faramontaos

Opinión ben distinta á de Méndez Ferrín, á de Elixio Rivas e á miña, con respecto a Faramontaos, tena o eminente profesor J. M. Pérez Prendes, quen se ocupou do tema dos faramontanos no discurso de investidura como doutor Honoris Causa da Universidade Carlos III no ano 2007. Neste discurso analízase en profundidade a interpretación duns feitos que as crónicas de Castela sitúan no ano 814: «In era DCCCLI [814] exierunt forasmontani de Malakouria et venerunt ad Castellam», na versión dos Annales Complutenses (p.a.1126). Trátase dunha cuestión central na Historia de España, por ser considerado este fragmento elemento decisivo na historiografía da formación do Reino de Castela. Pero, no que agora nos interesa, Pérez Prendes, despois de considerar o término foramontao como carente de calquera importancia na lista das habituais dereituras testemuñadas na documentación medieval portuguesa, opina que para Faramontanos e Faramontaos a explicación de Corominas resulta moi forzada: « me parece más posible y sencillo explorar la posibilidad germánica […] desde Jacob Grimm sabemos que “fara” significa línea, generación o estirpe…». E algo semellante xa debía pensar Amable Veiga Arias en 1983, cando en Algunas calas en los orígenes del gallego escribía: «Faramontaos, cuyo étimo acaso sea *Framontanos, con un prefijo (in)fra con el valor de trans; la anaptixis en un caso y quizá la etimología popular en el otro se encargaría de dar lugar a las formas conocidas.».

En efecto, dito todo isto, creo que hai que concordar con estes dous autores que, unha vez descartada a explicación de Corominas, a hipótese xermánica ten moitos visos de ser a verdadeira. A pesar dos numerosos foramontanos/Foramontanos que atopamos na documentación medieval, as dificultades fonéticas para explicar a única forma toponímica que rexistramos en Galicia, Faramontaos, o mesmo que os dous Faramontanos que hai en Zamora, parecen insuperables partindo do latín foras ‘fóra’. O que poderíamos chamar a argola perdida deste cuestión tal vez estea no indoeuropeo *per  ‘cara a, a través de’. Del veu non só  o latín per ‘a través de’ ou o grego peri ‘arredor de’, senón tamén un protoxermánico *faran que tivo ampla descendencia nas linguas xermánicas, entre outras, a raíz gótica fra-, que indicaría ‘orixe, procedencia’. Hai que considerar que, segundo a denominada lei de Grim, o son *p do indoeuropeo pasou a *f nas linguas xermánicas, mentres se mantivo no latín. Palabras con esta orixe son desde o alemán fahren ‘ir’ ó inglés from ‘desde’,  pasando polo suevo *fara (xénero, estirpe, familia) ou o saxón faren ‘ir a, viaxar a’. En todas estas voces mestúranse os significados de viaxe e orixe, de movemento e de grupo. No caso dos faramontaos, que tamén podería ser framontaos (Cabeza de Framontanos en Salamanca) –a mesma alternancia de Framiñán/Faramiñán ou farangulla/frangulla-, a semántica que parece máis apropiada é a de ‘os que viñeron cruzando os montes’: os forasteiros, os tramontanos, como dicía Elixio Rivas. Quedaría así clara a súa condición de xente foránea, de inmigrantes. A disposición xeográfica dos Faramontaos/Faramontáns galegos, arredor do camiño de entrada en Galicia pola provincia de Ourense, creo que apoia esta hipótese. Todos se localizan nesta provincia, salvo o de Pantón, que está na de Lugo, pero moi próximo ó de Nogueira de Ramuín, e o Faramontáns de Caldas de Reis, que sería a única excepción para ese marco xeral interpretativo. Parece entón que se trataría de inmigrantes que viñan de Castela. Fuxindo do avance musulmán entre os séculos VIII e IX? Esta xa me parece agora unha afirmación máis aventurada, sobre todo no de que fuxían dos musulmáns. De tódolos xeitos, non vos quero nin contar as historias que se levan montado á conta do brevísimo texto dos foras montani/ forasmontani dos cronicóns casteláns que antes citamos. E na historia hai tantos forasmontani!!! Nestes casos sempre me vén á cabeza aquela definición de Feynmann: ciencia é poñer en dúbida a opinión dos expertos.

En fin. O sabido: a toponimia é unha disciplina moi difícil, ás veces hai que desdicirse e sempre se está aprendendo. Coma a vida misma!!

De “folión” a “follón” e de “follón” a “follar”

Mi pobre madre, de hecho,

 nunca pudo oír como mi padre

 daba cuerda al susodicho reloj

 sin que sus pensamientos

 derivasen hacia otras cosas...

Tristram Shandy (Laurence Sterne)

Non ben rematabamos coa xagonza cando o Xan Afonso, non sei a conta de que, pasou a falarme de folión, esa palabra que agora asociamos por estas terras do Ribeiro e do Carballiño, coa sesión de fogos de artificio, fixos e voadores, das festas, e pola Limia e o Macizo Central cos desfiles de entroido. Díxenlle que a min, que tanto me gusta ver o folión do Setembro no Carballiño, o do Portal en Ribadavia ou mesmo o acuático do San Pedro en Leiro, tamén me interesara esa palabra, e que tiña realizado algunhas anotacións sobre ela. Aí van algunhas.

                                  

Na realidade, a primeira vez que me decidín a investigar un pouco sobre folión foi cando descubrín que a noite da véspera da festa grande de San Clodio, a Santa Cruz, celebrábase un gran folión do que agora xa non había memoria. Foi no poemario Cruz Ribereña (1931) do Padre Eiján, cando recrea o que poderían ter sido as festas da Santa Cruz derredor do ano 1880. Considero probable que, máis tarde, fosen os versos do Padre Eiján a principal fonte de inspiración para a definición que dá don Eladio no seu dicionario de folión, que semella ter sido escrita pensando en San Clodio:

«Fiesta nocturna de luminarias, hogueras, música, gaita y fuegos de aire, con que en la provincia de Orense y en gran parte de la de Lugo, suelen solemnizar las fiestas patronales de las parroquias en la noche de su víspera.»

En xeral, tódolos dicionarios históricos de galego coinciden en darlle a folión o significado de festa nocturna con música, lumes e fogos de artificio. Con respecto á antigüidade, non sei se xa había Folións nos tempos de María Castaña, pero nas Coplas Galegas do Padre Sarmiento (1746) xa aparecen, e os dicionarios portugueses documentan folião a partir do século XVI.  Folión é aumentativo de folía, «Baile de gran bulla y ruído.» no mesmo dicionario de don Eladio. No dicionario portugués Houaiss, folia era unha antiga danza portuguesa cuxo nome, por extensión semántica, pasou a significar «festejo animado, alegre e barulhento; farra, pândega, baile.». É a mesma  folía que, na Idade Media, aparece nas Cantigas de Amigo, na Crónica Troiana ou no Cancioneiro de Ajuda, da que tamén deriva foliada ‘reunión nocturna de xente para divertirse, cantar e bailar’, e ‘diversión buliciosa en que participa un grupo de persoas’. A palabra folía mantense nos dicionarios de galego, e o TILG rexistra 21 casos nunha ducia de autores, pero sospeito que xa non está viva na fala. Folía remítenos ó francés folie (c1100) ‘loucura, capricho’, do francés antigo fol ‘louco, demente, idiota’, dun baixo latín follus (derivado do lat. follis ‘fol’), o mesmo que deu o inglés fool, de idéntico significado. A relación entre un fol e a idiotez vén da consideración do idiota como persoa baleira, coma se fose un saco de aire. En suma, na folía e no folión está presente o concepto de festa rachada, de festexo animado e barullento, no que a xente fai loucuras e hai certa perda do sentido.

Cabería preguntarse agora se o castelán moderno follón ‘alboroto, confusión, enredo” –que non rexistran os dicionarios de galego, pero que tamén é de uso común no noso idioma - ten algo que ver con folión, dadas as semellanzas fonéticas, morfolóxicas e semánticas entre as dúas palabras. Para comezar, hai que dicir que follón, co significado agora máis usual, soamente se documenta nos textos escritos en castelán no século XX, e non aparece no diccionario da Real Academia Española ata 1970. Antes, os dicionarios de castelán rexistraban follón, pero referíndose a unha persoa ‘insensata, covarde, cruel’: a un felón; tamén como ‘ventosidad sin ruido’ e ‘cohete que se dispara sin trueno’ (outra vez polo fol –xa que tamén deriva de Follis-, neste caso polo aire que sopra: fsssh!!!). Queda claro, entón, que nada ten que ver ese antigo follón co actual, que se por algo se caracteriza é polo ruído. O que agora entendemos por follón viría do verbo follar 'formar o componer en hojas algo', segundo o dicionario da RAE, pero coido que nada ten que ver con iso; para min é un aumentativo do castelán folla, no mesmo dicionario: «1.Junta o mezcla de muchas cosas diversas, sin orden ni concierto, por diversión o capricho. 2.Lance del torneo en que batallaban dos cuadrillas desordenadamente. 3.Diversión teatral compuesta de varios pasos de comedia inconexos, mezclados con otros de música. 4.Concurso de mucha gente, en que sin orden ni concierto hablan todos, o andan revueltos para alcanzar algo que se les echa a la rebatiña.». Historicamente, a primeira acepción de folla foi a segunda da RAE, a de ‘lance dun torneo no que pelexaban dúas cuadrillas sen orden nin concerto’, lance que adoitaba celebrarse, na Idade Media, ó final das festas e reunións. Quedou o rastro desas follas na locución tener mala folla, que significa ‘ter mala sorte’, porque as follas, aínda que eran de divertimento, ás veces remataban mal. A ampliación semántica debeu producirse pronto, pois no século XVII xa figura folla no dicionario español-italiano de Franciosini coa acepción de ‘tumulto confuso e ruidoso entre os que falan’. A palabra ten os seus equivalentes, entre outros, no francés foule e no portugués fula. Todas nos remiten ó latín fullo –onis ‘batán’ e o latín vulgar fullare ‘batanear’, que deu o francés fouler, o italiano follare e os casteláns hollar (Berceo, sec. XIII) e follar (Gran Conq. de Ultr.; sec. XIV). Estes dous últimos aparecen sempre neses primeiros textos medievais co significado de ‘pisar, machacar’, a función que tamén realiza o batán. De aquí saíu o castelán huella, a marca da pisada. E da idea de pisar e golpear pasouse metaforicamente á idea de tumulto, de multitude, de abarrote (de aí o full ‘cheo’ inglés) e de loita. En castelán perdeuse o –f- inicial –quedou hollar-, pero Corominas explica a permanencia de folla por arcaísmo da linguaxe caballeresca.

E, que hai de follar? Pois... pouco ou nada. Corominas nin sequera cita para este verbo a acepción de fornicar, e nos dicionarios da Real Academía Española tal acepción non aparece ata a edición de 1984. Mentres, no CORDE (corpus diplomático do Español), ata agora, non se rexistra un só follar coa acepción de practicar o coito. Non así no TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega), onde hai rexistros de follar ‘fornicar’ desde o ano 1976. En canto  á etimoloxía, son bastantes os que pensan que follar está relacionado co antigo folgar (holgar en castelán), dun latín tardío follicare ‘bufar, respirar fondo, jadear’, derivado de follis ‘fol’, e o mesmo dicionario da RAE apunta na etimoloxía: "quizá der. del lat. follis" . Este folgar ten os significados principais de ‘descansar, estar ocioso’, pero tamén de relación carnal, coma no Quixote, cando, referíndose á vida que levaba o Marqués de Mantua, centrada na vinganza da morte do seu sobriño Valdovinos, di o esforzado cabaleiro que era «de no comer pan a manteles, ni con su mujer folgar...»,  outra vez con permanencia do –f– , como ocorría con folla. Non obstante, follar non pode vir en castelán nin de follicare nin de  folgar. Outra posibilidade máis plausible sería o verbo castelán follar, ou a variante afollar, ‘soplar cun fol’, xa que, segundo outros autores, o movemento do fol semella o xeito de movemento do coito: podería ser, pero paréceme moi rebuscado, e, ademais, o uso dese verbo en castelán foi moi raro, segundo se desprende dos corpus documentais. Non, coido que para explicar a etimoloxía de follar ‘fornicar’ hai que volver ó follar ‘pisar, machacar’ e incluso ‘tomar’ de folla. Ese significado vémolo con claridade, por exemplo, na Gaya Ciencia (1475) de Pedro Guillén de Segovia, cando lemos como o conde de Haro con mil seiscentas lanzas trataba de «follar la tierra del rey Don Alfonso... y despues de vuestra señoría aver respondido... non follase la tierra del rey Don Alfonso vuestro señor, porque si pasando aquella se follava... non podia ser sin batalla y sangre...». E esta idea de pisar, marcar, tomar, posuir ou incluso violentar (non esquecer que follar tamén ten o significado de molestar ou causar un prexuízo, o mesmo que foder ‘fornicar’ (futere ´ter relación sexual cunha muller’), pero tamén ‘molestar, amolar, estragar’), creo que é a que está presente, de xeito metafórico, no follar ‘fornicar’. Ao contrario que en folgar ou fornicar, onde se observa simetría na acción verbal (tanto o home coma a muller poden folgar e fornicar), en follar e en foder hai unha compoñente de posesión do home e de violencia do macho: falando estritamente, é o home quen folla (ou fode) á muller, e non ó contrario.

Un par de reflexións finais sobre dúas preguntas que un se podería facer despois de ler este texto. Son tan contemporáneos follón  ‘alboroto, confusión, enredo” e follar ‘fornicar’ como o parecen indicar os dicionarios da RAE? Non o creo, penso que son moi antigos, pero non quero cansarvos máis coas miñas argumentacións. Deberían aparecer follón e follar nos dicionarios de galego? Por suposto, son palabras vivas na fala e non deberían ser excluidas pola súa condición de castelanismos.

En fin amigos, todo comezou polo de folión, pero xa se sabe desde hai moito tempo que a asociación de ideas acaba levándonos a sitios insospeitados (Locke dixit).

A notamanía

Siempre ha habido malos alumnos que, más adelante,

se convertirán en hombres instruidos y cultos.

A la inversa, muchos alumnos supuestamente buenos

 no volverán a abrir un libro una vez acabados los estudios.

Marc Bloch

Se alguén me preguntara que é o que menos me gusta da miña profesión de ensinante de secundaria, creo que non dubidaría na resposta: examinar e cualificar ós alumnos. Entendo que é preciso, pero non me resulta agradable. E penso que é un sentimento bastante común entre o profesorado. Esa sensación de desacougo á hora de cualificar, ademais, ten aumentado nos institutos de ensino medio nos últimos anos. A razón fundamental deste estado de cousas está no “numerus clausus” que presentan as facultades e os estudos universitarios máis demandados e na consecuente loita dos alumnos pola “nota”. Pero, non é unha loita homoxénea na que participen tódolos alumnos, dáse sobre todo en dous segmentos: nos que loitan polo aprobado e, sobre todo, nos que aspiran a unha nota sobresaínte, precisa para entrar en estudos como poden ser os de medicina, enfermaría ou periodismo. Dáse así o caso que aqueles alumnos que pretenden realizar estes estudos, soamente se conforman coas notas de 9 ou 10, en calquera asignatura e independentemente das súas capacidades; calquera nota inferior vena como un fracaso persoal ou como unha inxustiza. Non obstante, o propio concepto de sobresaínte implica escaseza e singularidade: se hai moitos sobresaíntes é que non sobresaen! É moi raro, ademais, que un sexa sobresaínte en todas ou na maioría das disciplinas; con esforzo e traballo un pode conseguir resultades notables en calquera cousa, pero sobresaír coido que é algo diferente. Eu reivindico o gran valor do notable.

De tódolos xeitos o problema da “nota” como fin coase exclusivo do ensino xa é vello. O ano pasado, tamén por este tempo –porque certas cuestións amosan comportamentos periódicos–, publicaba neste blog a entrada bachotage, no que criticaba un sistema educativo excesivamente centrado nos exames –con moi pouco éxito, por certo, se nos atemos ós 0 comentarios que recibiu, e restamos algunha recomendación que en privado me fixeron–, e tomaba como referencia fundamental as Notas en defensa dunha revolución no ensino escritas por Marc Bloch en 1940. Nesas mesmas Notas, o destacado pensador e historiador francés despáchase a gusto contra a excesiva cuantificación das cualificacións: «Cuando veo que un examinador decide que tal o cual examen de historia, por ejemplo, de filosofía, o incluso de matemáticas, merece un 13,25, y aquel más allá de un 13,5, sobre un total de 20 punto, no puedo –con la mayor consideración- evitar pensar que se trata de una broma pesada. ¿Qué báscula de precisión tiene ese hombre que le permita medir con una aproximación del 1,2% e valor de un examen?». Non podo estar máis de acordo con esta reflexión: os coñecementos non son unha magnitude física, e polo tanto non pode ser medida como tal. O mesmo lle pasa á intelixencia, á beleza, á bondade ou á saúde: imaxinan vostedes a un médico diagnosticando a un paciente cun 5, cun 6 ou cun 4,75? Pois tan ridículo resulta, en esencia, poñerlle a un alumno un 5 ou un 7 en química ou en historia.

Pero, algo haberá que poñerlle? En efecto, considero que a cualificación é precisa: o estudante necesita un recoñecemento que premie o seu esforzo e os seus avances, e a sociedade algo que avale as competencias que, relacionadas coa súa formación, cabe supoñerlle ós individuos. Do mesmo xeito, o paciente precisa un diagnóstico, pero non cuantitativo, non un número. Propoñía Marc Bloch para o ensino: «Solicitamos encarecidamente que la escala de las notas sea reducida imperiosa y uniformemente a cinco grandes categorías: 1 ó muy deficiente, 2 o deficiente, 3 o pasable, 4 o bien y 5 o muy bien (y no perfecto, una palabra vedada a la imperfección humana)». É dicir, pode darse unha nota numérica, pero esta simplemente reflicte unha escala conceptual cualitativa. Tivemos en España, ata hai algúns anos, un sistema bastante razoable e moi semellante ó que propoñía Marc Bloch, coa diferenza, de que se introducía a categoría de notable, entre o ben e o sobresaínte (moi ben na escala de Bloch); non obstante, a presión dos “numerus clausus” universitarios e a convicción da necesidade de seleccionar por “notas” ós alumnos, levou á recuperación do antigo sistema numérico, totalmente desaxeitado, con perversas consecuencias sobre o bacharelato en primeira instancia e sobre a ESO en segunda.

E, como se selecciona os alumnos para a Universidade? Pois si, ese é un problema importante. Pero, coidado, é un problema das universidades, non do ensino secundario! Imaxinan vostedes ás empresas, que solicitan profesionais, interferindo co xeito de cualificación dos alumnos nas universidades por causa dos problemas (?) que lles causa a selección de persoal entre a multitude de aspirantes? Pois iso é o que vén acontecendo desde hai anos no sistema educativo español: as cualificacións dos alumnos do bacharelato están condicionadas, en bo grao, polo sistema de selección do sistema universitario. Isto ten uns grandes custos para a calidade do ensino secundario, e coido que tamén para o ensino universitario, pois ese sistema de selección amósase totalmente ineficiente ademais de inxusto. Sen querer estenderme, a principal ineficiencia do sistema vén da case nula relación que hai entre a cualificación que acaba xerando o sistema de acceso e as aptitudes e capacidades do alumno para realizar unha carreira concreta; a principal inxustiza, da mestura de distintas cualificacións, obtidas en distintos centros, dadas por distintos profesores, …, totalmente heteroxéneas, que ó final leva a decidir entre dous alumnos por diferencias de centésimas de punto. En todo caso, con sistemas semellantes de acceso basados no exame e nas notas, non estaría de máis lembrar como o propio Albert Einstein foi rechazado a primeira vez que pretendeu praza no Instituto Politécnico de Zurich, Verdi suspendeu en varias ocasións o exame de ingreso no conservatorio de Milán, e premios Nobel de literatura, coma Juan Ramón Jimenez ou García Marquez, dificilmente aprobarían o exame de lingua da selectividade por cometer faltas de ortografía.

Solucións? Búsquense! Por se valera de algo, retomo o discurso de Marc Bloch: «Deberá encargarse a un matemático que estudie el problema de los concursos para plazas limitadas. Pero, también en este caso, se deben poder eludir refinamientos demasiado exagerados, cuya absurdidad no advertimos debido a que nos hemos acostumbrado con el tiempo a ellos. Cualquier cosa será mejor que una tontería inicial que degenera en injusticia.». En todo caso, eu comezaría por eliminar calquera influencia das notas obtidas nos centros de secundaria, salvo a capacitación para solicitar unha praza, no sistema de acceso á universidade. Esa debería ser unha competencia exclusiva das propias universidades e, probablemente, de cada facultade. A partir de aí, creo que os beneficios para o ensino secundario poderían ser moi apreciables. Logo habería que ir á reducción do número de exames e de asignaturas.

Bailando con lobos

Estaba buscando na rede o magnífico, valente e lúcido artigo de Javier Marías, Bailando encima de las mesas, que aparecía o pasado fin de semana no semanario do País, e que ben podería ter titulado Bailando con lobos.  A miña intención era colocar un enlace con ese artigo ó final do post que eu publicara neste blog a raíz da condena do xuíz Garzón: Garzón: condenado “con todas as da lei".

A sorte fixo que localizase ese artigo en javiermariasblog, un feliz achado que inmediatamente pasa á miña lista de blogs. Outra coincidencia feliz é que estree este enlace cunha entrevista do propio J. Marías na que reflexiona sobre o Tristram Shandy de Laurence Sterne, esa complexa, pero divertidísima e fundamental novela inglesa do século XVIII, da que Marías foi un dos primeiros traductores ó castelán, e que, desde logo, está entre as miñas favoritas. Abro o meu volume ó azar e leo: «…tanto el hombre como la mujer soportan mejor los dolores y las penas (y, que yo sepa, también el placer) en una posición horizontal». Certísimo: nas cousas fundamentais a penas cambiamos!

Ó eito

Aí veñen as lanchas do xeito,

traendo sardiñas a eito

...

Cantiga  popular

Foi en xaneiro. Ía paseando coa miña muller desde Brués a Xurenzás aproveitando ese ben escaso que é o sol a esas alturas do ano. O gran número de casas arruinadas que observamos en Valboa levounos a falar sobre o despoboamento do rural. Dicíalle eu: «As aldeas van todas ó eito, dentro de dez anos en moitas xa non vivirá ninguén». «Pero, que é iso de “ó eito”?», preguntoume ela. Caín entón na conta de que agora, na fala, a penas se usa a expresión a eito /ó eito, tan común na Galicia rural ata hai ben pouco tempo.

Na miña experiencia de neno había dúas labores agrícolas nas que a locución aparecía moi a miúdo, na vendima e cando se apañaban as patacas. Na vendima, os rapaces sempre queríamos levar a fila máis adiantada, e o resultado común era que quedasen acios e cangallos sen vendimar, e bagos sen apañar. Non tardaba en vir alguén a reprendernos: «Neno, hai que vendimar ó eito!»; significaba que había que vendimar todo, cepa por cepa, sen saltar dunha para outra. O mesmo sucedía ó apañar as patacas, non se trataba de bulir, nin de encher a cesta coas máis grandes: «Cólleme as patacas ó eito», dicía meu pai. E cando viña unha xeada, alá pola Santa Cruz, era normal escoitar:  «Non quedou un gromo, levounos ó eito». Na feira ou na tenda tamén era frecuente o seu uso, habitualmente para reprender a quen escollía na froita, no peixe ou nos ovos: «Non se pode escoller, hai que coller ó eito!». E, eu mesmo, recoméndolle ós meus alumnos que fagan os exercicios de cada tema ó eito.

Resulta curioso que, a pesar de que a locución advervial é cada vez menos utilizada na fala, aínda sexa unha das máis utilizadas na escrita, como se pode comprobar en bases de datos coma o CORGA ou o TILG. Pero tampouco resulta tan raro esto, é fácil observar como moitos escritores novos, e algúns menos novos, utilizan con frecuencia palabras ou locucións “exóticas” (para eles) nos textos, tal vez confiando en aportarlle un maior enxebrismo ou autenticidade, pero os resultados non sempre son os desexados. O fenómeno dáse en tódalas linguas e en tódalas literaturas, pero sempre tivo unha  importancia especial na literatura galega, onde, ata hai ben pouco, un bo número de escritores eran castelán falantes. É dicir, o campo semántico do léxico coñecíano de vista ou de  oídas, pero menos pola práctica da fala. Esta é unha circunstancia que non se debería esquecer. No caso que nos ocupa, resulta doado atopar a locución a eito, ás veces con significados que, alomenos ó meu oído, non sempre lle cadran. Un dos máis comúns é como sinónimo ‘moito, con abundancia’: «..veño suándo a eito» (Fariña Jamardo); «é o pecado de comer a eito e sen mesura» (Manuel Rivas), ... Con significado semellante utiliza Neira Vilas un eito: «Quixera dicir un eito de cousas», «Leva nela un eito de anos». Outras veces á locución parece que se lle dá o significado de a miúdo: «que vos chamen a eito “ácratas”...» (Blanco Amor), «teño ollado a eito esas ringleiras...» (Moure Mariño); e nalgunhas nin sequera é fácil saber o que se pretende dicir: «percorre os montes e labradíos do lugar, emprazados a eito nas súas ladeiras...» (Xurxo Borrazás).

Non obstante, penso que o significado desta vella locución, que xa aparece nas Cantigas de Santa María, está ben claro. Sarmiento daba conta  del a mediados do século XVIII: «muere mucha gente a eito en tal lugar, esto es, arreo y sucesivamente.». En portugués existe a mesma locución con idéntico significado; así, Bluteau, en 1712, no seu Vocabulario portuguez e latino, di que a eito equivale a dicir ‘seguidamente, continuadamente, sen interrupción de tempo, sen intervalo de lugar’. E o mesmo se pode ver noutros autores modernos portugueses, coma o Cardeal Saraiva, eminente bieito do século XVIII, que se fixa nos parecidos significados de a eito, a fío e arreo, e trata de fixar as sutís diferenzas semánticas entre as tres expresións. Pero nunca atopo nas fontes antigas ese significado de ‘abundancia, en gran número’ que lle dá por primeira vez nos dicionarios de galego o Dicionario da Real Academia (1913-1928), que logo simplemente copiaron outros posteriores e, máis tarde, reflectiron os textos escritos. Tampouco en castelán, no que existe a expresión equivalente a hecho (que é discutible por cuestións etimolóxicas se debería escribirse a echo –ver GonzálezGarcía, 2005 ), se observa ese significado : «1. loc. adv. Seguidamente, sin interrupción hasta concluir. 2. loc. adv. En conjunto, sin distinción ni diferencia.». Certo que ás veces a ocorrencia continuada dun feito resulta equivalente a unha abundancia, pero non sempre. Por exemplo, vendimar ó eito nada ten que ver con vendimar moito ou pouco, nin coller a froita ó eito  con coller moita froita. Certo que se nun banquete traían o marisco ó eito, significa que non  paraban de traer marisco, e polo tanto había abundancia. Deste xeito, que se debería entender por comer ó eito? Pois eu, que nunca escoitei tal expresión, entendería comer todo o que está no plato, sen deixar nada, moito ou pouco, pero nunca comer moito. E, que eu saiba, non se súa a eito, súase a fío. E se a xente, como escribía Sarmiento, morre a eito, quere dicir que van morrendo todos, un tras outro. Moitos? Os que haxa!  

Tampouco escoitei nunca a locución a feito, que se dá nalgúns dicionarios como equivalente de a eito. É unha variante que se debeu de estender desde o inconcluso diccionario da Real Academia (1913-1928) a outros diccionarios, mesmo ó da RAG de 1997. De tal locución non hai rastro no portugués, e talvez sexa unha galeguización fronteiriza do a hecho castelán, pero paréceme difícil a súa coexistencia con afeito ‘acostumado’. Por último, resulta interesante saber que arreo -en portugués a reio ou arreio-, con significado moi parecido ó de a eito e etimoloxía discutida, é voz viva no castelán: «arreo: adv. t. Sucesivamente, sin interrupción.». (Dic. RAE , 2001). E, xa o era nos tempos de Quevedo: 

 Esto de ser marido un año arreo,

Aun a los azacanes empalaga:

Todo lo cotidiano es mucho y feo

…

Limpo coma unha xagonza

Ocorreu o sábado, estaba tomando un café na cafetería habitual e chegou o amigo Xan Alfonso que viña dunha andaina de Vía Auria. Preguntoume se escoitara algunha vez a palabra xagorza ou algo así, da que lle falara unha amiga. Díxenlle que non. Entón apuntou que, segundo a súa amiga, tiña que ver con ‘limpo’. Dinme conta de seguido que se trataba de xagonza, esa palabra que tanto utiliza miña nai e que era de uso frecuente no Ribeiro.

A palabra soamente se conserva na locución limpo(a) coma unha xagonza, que adoita pronunciarse con gheada case imperceptible. Di miña nai que polo gobernada que está a entrada dunha casa e polo limpos que van os nenos que saen dela xa se sabe como é a muller que a leva. Deste xeito, tereille escoitado miles de veces o seguinte eloxio dunha muller: Sempre trae ós fillos limpos coma xagonzas!. Si, a min tamén me gusta ver ós nenos limpos coma xagonzas, porque os nenos son o mellor espello dunha sociedade. E cando se limpa algo, unha ferramenta, un moble, o piso… pois todo debe de quedar limpo coma unha xagonza, o que equivale a dicir limpo coma unha patena.

 Cando cheguei á casa quixen saber máis sobre xagonza e busquei no Diccionario de Diccionarios do Galego. A sorpresa foi maiúscula: non aparece tal voz en ningún dos 26 dicionarios históricos que compoñen esta ferramenta!! Non entendo como se lle puido pasar a don Eladio, que a escoitaría en innumerables ocasións na Ponte San Clodio! Outra sorpresa: a locución tampouco aparece nin unha soa vez no Tesouro Informatizado da Lingua Galega (TILG), base de datos que reúne arredor de 1500 obras escollidas escritas en galego moderno. Soamente Méndez Ferrín usa o substantivo xagonza, nunha ocasión –de xeito erudito?-, na súa novela Bretaña, Esmeraldina, cando fala dun escano «incrustado de nácares e de almasí, de xoitamias e de xagonza». Con ese significado concreto de pedra preciosa, a palabra xa aparece na versión galega da Crónica Troiana, do século XIV, que fala dunha «jagonça muy preçada e moy fremosa». Xusto con esa grafía, jagonça, consérvase a palabra no portugués. O dicionario Houaiss rexistra «jagonça: variedade de zircão incolor ou levemente afumado, vendido como diamante de qualidade inferior», e apunta con respecto á súa etimoloxía: «persa zargún 'cor de ouro' como sugere (Devanc), ou antes, segundo Dalgado, "como declara Dozy", conexo com o ár. zayrqún, fonte do port. Zarcão». Equivale ó castelán jargonza, que xa figura no Lapidario de Afonso X  o Sabio, e que Corominas entende de importación galorrománica, pero afirma que a voz procede en última instancia do grego.

xagonza

Non entendo nada de pedras preciosas, pero descubro que a xagonza tamén recibe en castelán os nomes de  zircón e jacinto de Compostela, ademais de jargonza, e que ás veces é descrita como cuarzo hematoideo. Aínda que o circón é un silicato de circonio e o cuarzo un mineral que ten como principal constituínte o óxido de silicio, o circón aparece habitualmente asociado ó cuarzo, por iso resulta totalmente comprensible esa aparente dualidade de significados. Parece ser que na Idade Media atribuíanselle diversas propiedades beneficiosas ós cristais de xagonza, entre elas a de protexer ós viaxeiros, e diso puido vir a costume de que os levasen os peregrinos de Compostela, de aí o seu nome castelán de jacinto de Compostela. Fose como fose, o que parece claro é que xagonza quedou como exemplo de algo ‘limpo e puro’, coma unha patena, coa diferenza de que o falante actual sabe o que é unha patena, mentres ignora  o que é unha xagonza.

A ver se a través dos lectores deste texto podemos facernos unha certa idea da extensión da locución por Galicia, e, de paso, sabemos se o substantivo aínda permanece vivo. 

O valor do xadrez

A finalidade do xogo é o xogo en si mesmo...

Rafael Sánchez Ferlosio

Traballo, estudo e diversión confúndense cada vez máis...

Domenico de Masi

O sábado pasado aparecía publicado no diario El País un artigo asinado por Leontxo García que levaba por título El lunes tengo clase de ajedrez. O artigo enmárcase nunha campaña a favor de incorporar o xadrez como asignatura ou actividade extraescolar nos colexios da UE,  campaña que ten como primeiro fin que o Parlamento Europeo aprobe unha resolución que levaría implícita unha asignación económica destinada á formación do profesorado correspondente.

Escoito a este Leontxo desde hai tempo no programa No es un día cualquiera, o magazín de fin de semana de Radio Nacional de España. O citado Leontxo ten, desde 2007, unha sección fixa no programa, sección na que, ademais de informarnos  do interesante mundo do xadrez e dos xadrecistas, o contido principal das súas intervencións sempre se centra en convencernos das grandes vantaxes que se producen cando o xadrez se incorpora ó sistema educativo. A verdade é que esta matraca, semana tras semana, mes tras mes, e ano tras ano, xa hai tempo que me cansou. O brillante currículo de Leontxo demostra, sen ningunha dúbida, que se trata dun deses vascos intelixentes –no programa participa algún outro- que saben vender moi ben o seu xénero, e tamén que, grazas ó xadrez, se gaña moi ben a vida. Pero non sei ata que punto, co presuposto público (RNE segue a ser pública), temos que facer publicidade semanal (encima pagando) do que este home defende. Enténdaseme ben, nada teño contra unha sección semanal dedicada ó xadrez –aguantamos centos delas dedicadas ó fútbol-, que pode resultar moi aconsellable e interesante, pero diso a escoitar, semana tras semana, o marabilloso que sería que os nosos alumnos tivesen unha asignatura de xadrez hai un treito.

Para comezar, o que menos precisamos nos centros son máis asignaturas.  Cando o obxectivo fundamental debería ser reducilas, non fai ningunha falta que veñan propoñendo máis. Vén a ser coma se agora alguén propuxera a creación dalgún novo concello en Galicia e, para máis escarnio, aparecese cada semana na radio ou na televisión. Pero, “como lo pide Leontxo… y el ajedrez es tan guay…!”. Pois non, nin Leontxo nin Leontxa, o que sobran no sistema educativo son asignaturas! E, como actividade extraescolar? Que eu saiba ninguén a prohibe, e supoño que hai bastantes centros que a contemplan, sen necesidade de resolucións do Parlamento Europeo. Aínda que, ben pensado, a falta doutras cousas máis importantes en que ocuparse, algo terán que facer os eurodeputados, ademais de cobrar para vivir coma verdadeiros marajás!... Queredes saber o que penso? Que hai moito espabilado con micro e moito político guay!

Tampouco dubido dos efectos beneficiosos da utilización pedagóxica do xadrez, como da de moitos outros xogos. Non obstante, en contra do que pensa a maioría, non teño clara a superioridade que se lle concede ó xadrez respecto doutros xogos; deste xeito, cando se afirma que “los niños ajedrecistas desarrollan más la inteligencia y mejoran su rendimiento académico (en un 17%, de media), sobre todo en matemáticas y lectura.”, pregúntome eu se non pasaría o mesmo adestrando ós nenos no xogo das damas, no do tute, na garrafina  ou no monopoly. Non me cabe a menor dúbida de que o xogo, co seu misterioso poder de atracción, é unha das principais e máis primarias formas de aprendizaxe; agora ben, a  súa utilización na escola tamén ten limitacións, principalmente as relacionadas coa consciencia de que o verdadeiro xogo está fóra do ámbito do traballo. En todo caso, a utilización pedagóxica do xogo é antiquísima; Montaigne, por exemplo, en pleno século XVI, xa fala de profesores que se servían do xogo de damas para o ensino das matemáticas e da xeometría. E vén ó caso o xogo das damas, pois o mesmísimo Edgar Allan Poe, home analista onde os houbera, nun dos seus máis famosos contos, Os crimes da rue Morgue, escribe: «Aproveitarei, polo tanto, esta ocasión para asegurar que as facultades máis importantes da intelixencia reflexiva traballan con maior decisión e proveito no sinxelo xogo das damas ca nesa frivolidade primorosa do xadrez.», para engadir un pouco máis adiante: «no xadrez, de cada dez casos, en nove trunfa o xogador capaz de maior concentración e non o máis perspicaz». Allan Poe consideraba moi superior o whist –un xogo de baza semellante ó tute- ó xadrez: «homes de gran intelixencia atoparon nel un goce aparentemente inexplicable, mentres abandonaban o xadrez coma unha frivolidade… O mellor xogador de xadrez do mundo soamente pode ser pouco máis có mellor xogador de xadrez; pero a habilidade no whist implica capacidade para o triunfo noutras empresas nas que a intelixencia se enfronta coa intelixencia.».  Tamén Unamuno, que din que chegou a ser un xogador aceptable de xadrez, pensaba algo semellante: «El ajedrez es un juego que desarrolla la inteligencia... para jugar al ajedrez.». Mentres, defendía con fervor o gran valor do tute:

«Gusto de las lecturas de azar, del azar de las lecturas, a las que caen, como gusto de jugar todas las tardes, después de comer, el café aquí, en el Grand Café de Hendaya, con otros tres compañeros, y al tute. ¡Gran maestro de vida de pensamiento el tute! Porque el problema de la vida consiste en saber aprovecharse del azar, en darse maña para que no le canten a uno las cuarenta, si es que no tute de reyes o de caballos, o en cantarlos uno cuando el azar se los trae. ¡Qué bien dice Montesinos en el Quijote: "paciencia y barajar"!»

Acertadísimo me parece todo iso. O xadrez nunca pode ser mestre da vida, diga o que diga Leontxo, porque lle falta un elemento esencial, común ós grandes xogos e á vida: o azar. A lotería de Babilonia de Borges soamente é azar, e a vida é probable que sexa pouco máis ca iso.

Así que, o dito: “paciencia y barajar”!