miércoles, 10 de enero de 2018

Emigrados

Lembro un día de hai algúns anos, cando frecuentaba máis o Arquivo Histórico Provincial de Ourense. De súpeto, un nutrido grupo de estudantes de historia abarrotou a sala de investigadores e púxose a indagar en vellos protocolos notariais. Como isto non era habitual pregunteille a un deles que andaban buscando. Díxome que “emigrantes” galegos no século XVIII. Interesante pescuda, respondín eu, pero matinando que, nun sentido estrito, buscaban algo imposible. Por que? Pois por algo moi sinxelo: “emigrado”, “emigrante” e “emigrar” non se incorporaron ó castelán, e desde aí ó galego, ata entrado o século XIX, a pesar da súa etimoloxía latina.
En efecto, o dicionario da RAE rexistra por primeira vez “emigrar” e “emigrado” na súa edición de 1803, e “emigrante” na de 1884. Mentres, en galego, o primeiro dicionario que inclúe tales voces é o de Eladio Rodríguez, publicado a partir de 1958, aínda que as palabras xa figuran en textos escritos no noso idioma desde finais do XIX. Antes dese século pódense atopar “ausentes”, “forasteros” e “extranjeros”, pero nada de “emigrados” nin de “emigrantes”.
Sobre a razón e orixe dos primeiros “emigrados” documentados en castelán escribe Corominas no seu magno Dicionario: «Estos vocablos no empezarían a usarse popularmente en España hasta la entrada en masa de nobles franceses a raíz de los sucesos de 1789». É dicir, tratábase dos realistas e dos relixiosos fuxidos de Francia por causa da Revolución, ós que aquí se lles denominou “emigrados” por castelanización de “émigrés”, o apelativo orixinal francés. Por esa razón, dentro da voz “emigrado”, o dicionario da RAE mantivo ata a edición de 1992 a seguinte explicación: «se aplica más bien al que toma ese partido obligado por circunstancias políticas». Os “emigrados” eran o que agora coñecemos por “exiliados”, pero este vocábulo só se incorporou ó dicionario da RAE en 1970. En fin, como dicía Marc Bloch, das palabras é máis importante saber o seu significado en cada momento histórico cá súa etimoloxía.
Pero aqueles “emigrados” franceses non só viñeron a España: Gran Bretaña, os Países Baixos Austríacos ou o Reino de Cerdeña  acolleron a milleiros de fuxidos, e as  cidades de Londres, Turín e Bruxelas foron as preferidas pola aristocracia máis distinguida.
Un dos “emigrados” máis ilustres, primeiro en Bruxelas e despois en Londres, foi Chateaubriand, de nobre familia bretona, pero daquela tan descoñecido literariamente coma necesitado economicamente. Aqueles tempos tan convulsos acabarían conducindo á guillotina a boa parte dos seus familiares e amigos. Pero xa antes de experiencias tan tráxicas se declarara a favor dunha monarquía constitucional e en contra de calquera tipo de revolución. No prólogo do seu “Ensaio sobre as revolucións” advertía sobre estas: «Veremos xentes podres de vicio proclamando as virtudes; e libros moi ben escritos sobre a liberdade precipitando ós pobos á servidume, para rematarmos asoballados polos dous terzos e medio de ignorantes, máis o medio terzo restante de pícaros, que irremediablemente nos rodean». E na súa obra mestra, e póstuma, “Memorias de Ultratumba”, o libro de cabeceira de Otero, escribe isto sobre Bruxelas, onde estivera ó pouco de estalar a Revolución: «Bruxelas era o cuartel xeral dos “emigrados” máis fachendosos, [...] que esperaban no medio de praceres o momento da vitoria. Vestían bonitos traxes e pavoneábanse pola cidade frivolamente. Dilapidaron nuns días sumas considerables [...] pensando que ían estar de volta de contado ...». Que “emigrados” lle veñen á cabeza ó ler isto?

Artigo publicado no diario La Región o domingo 7 de xaneiro do 2018.

jueves, 4 de enero de 2018

Pasan os anos

Imaxinen vostedes o mundo antes da civilización. Daquela non había nin  anos vellos nin anos novos, nin entroidos nin coresmas,  nin meses de maio nin de setembro, nin tan sequera sábados ou domingos. Porque desde un punto de vista físico ou astronómico, todos os días son iguais: unha simple e repetitiva intermitencia de luz e  escuridade. Así que o tempo, ou máis concretamente o tempo medible, é un invento da humanidade. A civilización, convén sabelo, consiste en boa parte en darlle contidos a ese tempo inventado, enchéndoo con diversas celebracións, que xunto con outras convencións son as que lle dan certo orde e sentido á nosa existencia. Por iso, unha característica común a tódalas civilizacións é a adopción dun calendario. Tal calendario, celebrativo e festivo fundamentalmente, evita de paso ter que reflexionar sobre a asombrosa indiferenza con que os acontecementos siderais contemplan a nosa vida, sinal clara da infinita insignificancia cósmica da mesma. E hai que recoñecer que no de ir ocupando o calendario con  diversas festividades ninguén ten superado á Igrexa. Se acaso agora, a nova relixión, que é o consumismo, vai conseguido significativos avances, coma en Galicia fixando a celebración de paparotas, pero calquera comparación co grao de refinamento cultural da Igrexa resulta ridícula.
Chegados á Noitevella, que nos últimos anos se ten erixido na máis grande celebración laica de orde mundial, un pode preguntarse que se festexa máis, se o fin do ano vello ou a entrada do ano novo. Haberá opinións para tódolos gustos, pero a min paréceme que, podendo, debemos festexar as dúas cousas. Non obstante, na literatura, as adiviñas sobre o ano novo resultan moi superiores ás reflexións sobre o vello. E parece xusto: o ano que pasou, xa pasou, e o seu relato aínda non tivo o repouso necesario para gozar do  encanto literario; mentres, o ano novo chega cargado de ilusións, de incertezas e de soños, é dicir, do que constitúe a materia prima da literatura.
Sobre todo isto escribiu moito e ben Cunqueiro. E das historias da entrada de ano gústame unha súa sobre todas. Conta como unha mañá dun esquecido día do outono de 1642, Luscinda Lopes, portuguesa natural do bispado de Braga pero residente en Lisboa, observou que lle nacera un gran no nariz. Ata aí nada extraordinario. Pero á semana o gran xa tiña o tamaño dunha noz; ó mes o dun melonciño invernizo, e no Nadal o dun enorme cabazote. Foi así que os médicos, unha vez obtido o preceptivo permiso da curia eclesial, decidiron intervir. A extirpación daquela descomunal vinchoca programouse no hospital de San Martín, sito na desaparecida Praza do Martirio, para a tardiña do 31 de decembro daquel ano do Señor de 1642. Pero a cousa demorou, e xusto cando o cirurxián encargado, doutor Cardoso, se dispoñía a usar o bisturí, o gran rebentou. E no medio do asombro máis absoluto da concorrencia, do gran saíu un homiño rubio e bigotudo. Diante disto, o canonista enviado pola curia para vixiar a operación preguntoulle ó aparecido: Quen es e que fas aquí?  Ó que este respondeu afouto e cheo de razón: «Non tiña que entrar agora o ano 1643? Pois por algún sitio tiña  que entrar!»...  E pegando un brinco saíu voando pola cheminea.
Xa ven entón que os anos entran por onde menos se esperan. Pero sobre o que van traer, ata o mesmo Cunqueiro opinaba que, a pesar da moita literatura ó respecto, nada se podía profetizar. Aínda así, hoxe polo menos, convén ser optimista, e tratar de aproveitar o mellor posible esta fermosa noite. E non esquecer, especialmente os novos, uns famosos versos de Robert Herrick: «tomade as rosas mentres podades/  que rápido o tempo voa». Feliz ano.

Artigo publicado no diario La Región o domingo 31 de decembro do 2017.

domingo, 24 de diciembre de 2017

Nadal

Ningún tempo se celebra coma o Nadal. Desaparecen unhas festas e aparecen outras, pero o Nadal  permanece coa mesma forza e luminosidade que sempre o caracterizou. Certo que vai cambiando a forma de celebralo, e ata resulta indiscutible que o vamos adulterando no seu significado máis auténtico, pero o que ninguén pode dicir é que corra perigo de perderse.
O outro día lía o que escribira o “Tío Marcos da Portela” (Lamas Carvajal), nos anos 1883 e 1884, sobre a noiteboa no rural galego daqueles tempos, e pensaba que, con pequenas diferenzas, viña a ser a mesma que se viviu en Galicia ata finais dos anos sesenta. Era unha noiteboa moi humilde, na que o bacallau era o manxar das ceas nas casas dos pobres, que eran case todas, e o turrón apenas se cheiraba;  pero reinaba esa alegría inconmensurable que nace das familias  xuntas, da ilusión dos cativos, que son os verdadeiros reis do Nadal, e do canto das panxoliñas arredor do lume da lareira, entre copas de licor café e xerras de viño con azucre. Unha alegría que, como nos facía saber o “Tío Marcos”, aínda que pareza un paradoxo, resultaba ser inversamente proporcional á riqueza das familias. Pero a Navidá está chea de paradoxos, comezando polo de que trata da historia dunha familia sen fogar que se celebra en todos os fogares.
Non obstante, nos últimos cincuenta anos o Nadal ten cambiado moito; fundamentalmente, porque perdeu autenticidade. Hai moita luminaria nas vilas e nas cidades, celébranse moitas paparotas e os regalos xa non se sabe onde metelos. Pero trátase dun negocio:  o da  “posta en valor” do Nadal. Na realidade, unha convenienzuda magnificación do accesorio en prexuízo do esencial. O Nadal, sabémolo todos, é agora a festa anual do consumismo; e eu estou co W. Benjamin que afirmaba que «detrás do consumidor puro está o explotador puro». Porque, cando o único principio que rexe na  sociedade é o do beneficio, as relacións autenticamente humanas por forza teñen que desaparecer. No famoso conto de Dickens ó avaro e repelente Mr. Scrooge non lle gustaba nada o Nadal; hoxe, os seus simpáticos herdeiros adoran este tempo: promoven desfiles de Navidá e de  Reis, contratan a centos de Papás Noel en precario e fanse inmensamente ricos... 
É Noiteboa, unha boa noite para contar historias. Unha das que máis me gusta aprendina de Cunqueiro. Conta como  Deus mandou moer unha estrela e repartiu o seu  flamíxero po entre a xente. Ese foi o primeiro fogo que habitou nos homes. Pasado un tempo, co po que lle sobrara, Deus fixo a estrela que guiou ós Reis Magos ata o presebe de Belén... E como esta noite tampouco debe faltar unha panxoliña, aquí lles deixo un par de estrofas da que cantabamos na misa do galo de San Clodio, xusto cando se ía bicar o Neno e se descubría o monumental nacemento que facían os rapaces.

Pola media noite
Cando o galo canta
Nunha vila santa
Que se chama Belén

Nunhas pobres pallas
Nun pobriño establo
Naceu malpocado Xesús
Xesús  noso ben


Bo Nadal.